Um grundvallaratriði Baugsmálsins

Náhirðin gerði örvæntingarfulla tilraun til að hafa áhrif á gang Baugsmálsins þegar það var til meðferðar í Héraðsdómi Reykjavíkur á dögunum. Dreift var nafnlausu bréfi til dómara málsins, lögmanna og valinna áhrifamanna, með níði um ákveðna einstaklinga, einkum dómara, sem komið hafa að málinu á ýmsum stigum þess.

Með bréfinu var klárlega gerð tilraun til að vekja ugg og ótta hjá dómendum. Þið skulið passa ykkur eða hafa verra af! Ólyktin var svo stæk af bréfinu að það gat aðeins komið úr einni átt. Sú staðreynd dró reyndar úr áhrifamætti bréfsins þar sem bréfritararnir hafa átt sína frægðartíð og hún er að líða hjá sem betur fer.

Á síðasta degi réttarhaldanna lét Jón Steinar Gunnlaugsson, hæstaréttardómari, sér sæma að ryðjast fram í fjölmiðlum og ráðast að Ingibjörgu S. Pálmadóttur í þeim tilgangi að kasta rýrð á framburð hennar í málinu. Hann hafði áður gegnt lögmannsstörfum fyrir hana. Þetta þótti ýmsum ósæmileg hegðun og óheiðarleg og var hann gagnrýndur fyrir, m.a. af Sigurði Líndal, prófessor. Sigurður uppskar ærumeiðingar frá höfundi Reykjavíkurbréfs Morgunblaðsins fyrir þessa gagnrýni sína.

Þegar nú úrslit málsins í Héraðsdómi Reykjavíkur liggja fyrir má spyrja hvort nafnlausa bréfið hafi haft einhver áhrif á dómarana? Ég leyfi mér að svara því neitandi. Óþægilegur vafi hefur þó læðst að fólki líkt og fram hefur komið opinberlega, einkum varðandi þann lið er lýtur að sakfellingu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar.

Sú sakfelling hvílir á framburði Jóns Geralds Sullenberger og starfsmanns í fyrirtæki hans Nordica Inc. í Flórída. Spurt er hvort verið geti að dómurinn hafi hent þessu beini í hundskjafta náhirðarinnar til að þagga niður í henni? Ég leyfi mér að halda því fram að svo hafi ekki verið. Eigi að síður þykja mér forsendur sakfellingarinnar hvíla á veikum grunni, þ. á m. framburði Jóns Geralds Sullenberger sem fyrir dómi lýsti í smáatriðum persónulegri óvild sinni í garð Jóns Ásgeirs.

Varðandi frávísun málsins gegn Jóni Geraldi Sullenberger kom auðvitað aldrei neitt annað til greina. Fyrir liggur bréf frá upphaflegum saksóknara málsins með rökstuðningi um þá ákvörðun að ákæra hann ekki, hann var aldrei yfirheyrður sem sakborningur og ekki ákærður í fyrra skiptið. Slíkum ákvörðunum verður ekki breytt og ákæra í seinna skiptið var aðeins til málamynda. Jón Gerald Sullenberger sprangaði um ganga dómshússins í fullvissu þess að hann yrði aldrei sakfelldur og hegðaði sér þar eins og þetta væri hans prívat mál en ekki opinbert sakamál á hendur þeim Jóni Ásgeiri og Tryggva Jónssyni. Tók meira að segja að sér hlutverk gestgjafa þegar ritstjóri Morgunblaðsins, Styrmir Gunnarsson, mætti á svæðið til að bera vitni, heilsaði honum og klappaði á bakið líkt og hann stýrði „prótókólnum“ fyrir ákæruvaldið.

Morgunblaðið segir í leiðara föstudaginn 4. maí sl. að Baugsmálið snúist um hvað stjórnendur almenningshlutafélags mega gera með fjármuni slíks félags sem er skráð á opinberum markaði. Eftir niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur liggur fyrir að ekki hefur verið dæmt fyrir auðgunarbrot eða önnur slík brot þar sem misfarið er með fjármuni félagsins. Sýknað var í þeim lið er laut að slíkum þætti og liðum er lutu að viðskiptalánum var vísað frá dómi. Alvarlegasta þætti ákærunnar varðandi fjársvik hafði áður verið vísað frá á báðum dómsstigum á þeirri forsendu að ekki hafi verið um neitt afbrot að ræða heldur viðskipti!

Þá er athyglisverð sú yfirlýsing leiðarahöfundar Morgunblaðsins, að fyrirfram hafi enginn getað fullyrt að um lögbrot hafi verið að ræða. En þá hefði ekki átt að fara af stað með málið samkvæmt þeim reglum sem hér gilda!

Morgunblaðið heldur í leiðaranum uppteknum hætti og nefnir Baugsmál í sömu andrá og risastór efnahagsbrot vestan hafs og austan þar sem stórir hópar starfsmanna, hluthafa og viðskiptaaðila biðu mikið tjón af framferði stjórnenda. Baugsmálið á ekkert sameiginlegt með slíkum málum. Öðru nær. Enginn hefur orðið fyrir tjóni. Stjórn, starfsmenn, hluthafar, viðskiptaaðilar og endurskoðendur hafa lýst yfir stuðningi við Jón Ásgeir Jóhannesson, forstjóra fyrirtækisins.

Í niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur má finna gagnrýni þess efnis að málið hafi verið blásið út langt umfram tilefni. Staðreyndir tala sínu máli. Samtals hafa 59 ákæruliðir komið fram í tveimur ákærum, 43 verið vísað frá, 12 lyktað með sýknu og 4 með sakfellingu, þar af einum að því er laut að sakargiftum á hendur Jóni Ásgeiri Jóhannessyni. Fram kemur í dómnum að réttarhöldin hafi verið of umfangsmikil og vitni leidd fyrir dóm af ákæruvaldinu, sem höfðu ekki frá neinu að segja. Áður hafa fjórir einstaklingar verið sýknaðir af öllum sakargiftum ákæruvaldsins í málinu, þ.e.a.s. tveir endurskoðendur félagsins og þau Kristín Jóhannesdóttir, systir Jóns Ásgeirs, og Jóhannes Jónsson, faðir hans.

Málatilbúnaður lögreglu og ákæruvalds er hruninn til grunna samkvæmt framansögðu ef sú niðurstaða fær staðfestingu Hæstaréttar Íslands, sem nú liggur fyrir eftir héraðsdóminn, hvað þá ef sýknað verður í þeim liðum, sem þó standa eftir. Um þetta þegir leiðarahöfundur Morgunblaðsins.

Baugsmálið á rætur sínar í hatri, heift og öfund í garð Jóns Ásgeirs Jóhannessonar vegna velgengni hans í viðskiptum. Allt frá árinu 1999 höfðu ákveðnir samkeppnisaðilar og öfundarmenn Jóns Ásgeirs og Baugs dreift ósannindum og óhróðri um starfshætti og framgöngu hans í viðskiptum og við uppbyggingu Baugs. Sumir þessara manna höfðu eyra áhrifamikilla stjórnmálamanna og í ljós hefur komið, að hina valdamestu meðal þeirra skorti þekkingu og dómgreind til að sjá í gegnum þann óhróður, sem borinn var á borð fyrir þá.

Morgunblaðið hóf snemma að kyrja undir þennan söng og birti rangar og misvísandi fréttir, m.a. af álagningu í verslunum Baugs. Allar slíkar ásakanir voru hraktar m.a. af opinberum stofnunum. Morgunblaðið hamraði einnig á því að fyrirtækið væri orðið of stórt og hvatti ritstjóri blaðsins, Styrmir Gunnarsson, eigendur Baugs í einkasamtölum til að koma sér úr landi!

Smám saman varð til eitrað andrúmsloft í kringum Baug sem náði hættumarki í ársbyrjun 2002. Samkeppnisstofnun hafði ráðist til atlögu gegn „röngum“ aðilum þegar húsleit var gerð hjá olíufélögunum í desember 2001 og verðbólgan lét á sér kræla um líkt leyti. Hatrið blossaði upp. Baugur var ákjósanlegur blóraböggull og hentugur sameiginlegur andstæðingur Morgunblaðsins og stjórnmálamanna úr liði stjórnar og stjórnarandstæðinga, svo ekki sé minnst á samkeppnisaðila á markaði og í viðskiptum. Ráðist var til atlögu gegn Baugi, Jóni Ásgeiri og viðskiptafélögum hans á mörgum vígstöðvum, t.d. í Tryggingamiðstöðinni og Íslandsbanka, og íslenskir bankar drógu skyndilega til baka vilyrði fyrir stuðningi við yfirtöku á Arcadia í ársbyrjun 2002, svo dæmi séu nefnd.

Inn í þetta eitraða andrúmsloft gekk Jónína Benediktsdóttir með ásakanir sínar og náði þeim tökum á Styrmi Gunnarssyni, ritstjóra Morgunblaðsins, í ársbyrjun 2002 að hann afréð að veita henni og Jóni Geraldi Sullenberger liðsinni sitt og Morgunblaðsins við að koma málinu til lögreglunnar. Það munaði um minna. Lögmaður Morgunblaðsins var fenginn til starfans í áheyrn framkvæmdastjóra Sjálfstæðisflokksins. Ekki sakaði hve innmúraður og innvígður lögmaðurinn var að sögn ritstjórans. Um allt þetta voru grunsemdir í upphafi sem síðar fengust staðfestar með tölvupóstum milli Jónínu og Styrmis, sem Fréttablaðið birti haustið 2005. Þar er ritstjóri Morgunblaðsins afhjúpaður sem gerandi í málinu og trúverðugleiki blaðsins því enginn í allri umfjöllun um Baug og/eða eigendur fyrirtækisins.

Á grundvelli ásakana Jóns Geralds um stórfelldan fjárdrátt fékk lögreglan heimild til húsleitar í höfuðstöðvum Baugs hinn 28. ágúst 2002. Á fyrsta degi kom þó í ljós að ásökun um fjárdrátt upp á 62 milljónir króna reyndist ósönn þar sem umræddur reikningur fól í sér skuldaviðurkenningu fyrirtækis Jóns Geralds Sullenbergers gagnvart Baugi en hafði ekki verið gjaldfærður. Jón Gerald hafði þóst ekki eiga eintak af reikningnum áður en ruðst var inn í Baug. Seinna fannst þó reikningurinn í fórum hans í Flórída.

Í stað þess að snúa þá málinu upp á Jón Gerald fyrir rangar sakargiftir var ásökuninni á hendur þeim Jóni Ásgeiri og Tryggva Jónssonar snúið í bókhaldsbrot. Það er því rangt sem haft er eftir Sigurði Tómasi Magnússyni, settum ríkissaksóknara, í Morgunblaðinu 4. maí, að héraðsdómur hafi „fallist á mjög alvarlegt brot sem var hluti af upphaflegri kæru frá Jóni Gerald“. Þarna er viljandi eða óviljandi verið að breiða yfir mistök lögreglunnar.

Varðandi hinn þátt upphaflegrar ásökunar Jóns Geralds um misferli með fjármuni Baugs vegna skemmtibáts í Flórida liggur fyrir að lögreglan skoðaði aldrei af alvöru sönnunargögn, sem studdu framburð og skýringar Jóns Ásgeirs og Tryggva. Þeir hafa nú verið sýknaðir vegna þessa áburðar Jóns Geralds Sullenberger í Héraðsdómi Reykjavíkur.

Á upphafsstigum málsins mátti þeim vera ljóst sem stýrðu rannsókninni að eitthvað meira en lítið var bogið við þessar ásakanir Jóns Geralds Sullenberger. Viðbrögð lögreglunnar voru þau að halda áfram að leita og grafa upp önnur mál innan fyrirtækisins.

Þessi leit stóð yfir árum saman og þurfti félagið ítrekað að leiðrétta og upplýsa um atriði, sem fullyrt var að fælu í sér alvarleg lögbrot. Vorið 2004 var félaginu t.d. afhent bréf í fjórum liðum af lögreglunni, sem fól í sér ásakanir um hundruð milljóna króna fjárdrátt í gegnum reikninga félagsins í Lúxemborg. Lögreglan óskaði eftir heimild félagsins til húsleitar til að rannsaka þau mál! Miklum þrýstingi var beitt og haft í hótunum um alvarlegar aðgerðir ef ekki yrði orðið við beiðni lögreglunnar. Félagið neitaði lögreglunni um óheftan aðgang að bókhaldi fyrirtækisins, en afhenti nauðsynleg gögn og skýringar. Í ljós kom að ásakanir þessar voru á misskilningi byggðar og rötuðu því ekki inn í ákærur málsins í upphaflegri mynd.

Vorið og sumarið 2004 varð þess vart að valdamiklir stjórnmálamenn gengu á milli manna og báru út sögur um að í uppsiglingu væri ákæra um stórfelld auðgunarbrot Baugsmanna. Sama vor var skattrannsókn á fyrirtækinu í fullum gangi og það fylgdi sögu þessara sömu stjórnmálamanna að stærsta skattsvikamál sögunnar væri á lokastigi rannsóknar. Glæpamennirnir væru á leið í fangelsi. Þessar sögusagnir voru notaðar á bakvið tjöldin til að hafa áhrif á afstöðu manna í fjölmiðlamálinu, en því lauk með eftirminnilegum hætti snemma sumars 2004.

Kjarni Baugsmálsins er ekki eins sakleysislegur og Morgunblaðið vill vera láta. Málið snýst eins og áður segir um heift, hatur og öfund. En það snýst líka um annað. Baugsmálið er birtingarmynd alls hins versta sem fylgir því að fjölmiðill á borð við Morgunblaðið hættir að segja fréttir en fer að búa þær til, skiptir sér af atburðarás og flækir sér inn í samskipti við lögreglu og önnur stjórnvöld í þeim tilgangi að ná fram niðurstöðu, sem er blaðinu eða ritstjórn þess að skapi. Tekur sér vald til að knýja mál áfram eins og það sé hluti stjórnkerfisins. Slíkt kann aldrei góðri lukku að stýra.

Höfundur er formaður stjórnar Baugs Group hf.