Af hverju er verð­bólga hjá okkur hærri en í nágranna­löndum?

Verðbólgan á Íslandi er 5,2%. Á evrusvæðinu er hún um 2,3%. Munurinn er ekki tilviljun.

Í apríl mældist verðbólga á Íslandi 5,2%. Á sama tíma er hún rétt rúm 2% á evrusvæðinu. Af hverju er verðlag að hækka hraðar hjá okkur en hjá nágrönnum? Það eru sex meginástæður og þær hverfa ekki á einni nóttu.

Húsnæði vegur þungt. Á Íslandi er kostnaður húseiganda inni í verðbólgumælingunni. Það gerir ESB ekki. Hagstofan hefur sjálf bent á að ef við mældum á sama hátt og Evrópa væri verðbólgan okkar 1–1,5 prósentustigum lægri. Húsnæðisverð hækkar svo hratt vegna þess að of fáar íbúðir eru byggðar og fólki fjölgar mikið.

Nær allt er flutt inn. Bensín, matur, fatnaður, bílar. Þegar olíuverð, flutningskostnaður eða heimsmarkaðsverð hækkar úti í heimi, hækkar verðlag hjá okkur strax. Í gögnum síðustu tveggja ára koma um 37% verðbólgunnar beint að utan.

Krónan er lítil og sveiflast. Örlítil veiking á krónunni gagnvart evru, eins og þau 4% sem hafa fallið síðasta ár, gerir allt innflutt dýrara. Lönd með evru sleppa við þessi mögnunaráhrif.

Laun hækka hratt. Kjarasamningarnir 2024 gáfu launþegum samtals nálægt 20–23% hækkun á fjórum árum. Það er gott fyrir launafólk en þýðir líka að þjónusta, veitingar, viðgerðir, hárgreiðsla, verður sjálfkrafa dýrari ár frá ári.

Ríkið er hluti af vandanum. Eldsneytisgjald og kolefnisskattur hækka um hver áramót. Áfengis- og tóbaksgjöld voru hækkuð í síðustu fjárlögum. Hitaveita og rafmagn er á gjaldskrá sem ríki og sveitarfélög ákveða. Á mælaborði okkar má sjá að ríkið ber ábyrgð á um fjórðungi verðbólgunnar.

Stýrivextir bíta hægar hjá okkur. Seðlabankinn heldur vöxtum í 8,25% eða all nokkru hærra en evrópski seðlabankinn (2,5%). En af því stór hluti húsnæðislána er verðtryggður, það er, höfuðstóllinn fylgir verðlagi, finna heimilin minna fyrir stýrivaxtahækkunum. Það gerir baráttuna gegn verðbólgunni erfiðari.

Það er engin ein töfralausn. Lágvaxtaverðbólga á Íslandi krefst þess að við ráðumst á húsnæðisvandann, höldum krónunni stöðugri, gerum hófsamari kjarasamninga og endurskoðum hvernig ríkið hækkar gjöld sín. Ríki og sveitarfélög hafa upplagt tækifæri til samvinnu í langtímalausn á húsnæðisvandanum. Þar til það gerist verður verðbólgan okkar áfram nokkrum stigum hærri en hjá nágrannalöndunum.

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og smíðaði verdbolga.net, opið mælaborð sem flokkar hvern lið verðbólgunnar eftir uppruna: ríki, erlendu eða innlendu.