Hverja skal fella?

Í Viðskiptablaði Morgunblaðsins 11. júní sl. fjallar Hannes Frímann Hrólfsson, forstjóri Virðingar, um það tjón sem viðskiptabankarnir ollu þjóðarbúinu á sínum tíma og segir: „Því miður hafa stjórnvöld ekki enn gert greinarmun á þeim fjármálafyrirtækjum sem af stafar kerfisleg áhætta fyrir þjóðarbúið og hinna sem minni eru og hafa enga kerfislega áhættu og eiga undir högg að sækja í samkeppni við stóru viðskiptabankana. Að mínu viti er hér um mikla mismunun að ræða gagnvart minni fjármálafyrirtækjum sem fyrir löngu er æskilegt að leiðrétta.“

Margt virðist styðja ofangreinda niðurstöðu. Þannig hafa tveir sparisjóðir verið yfirteknir af stóru bönkunum á síðustu mánuðum á grundvelli nýs mats á útlánasafni þeirra. Báðir höfðu þó nýlega sætt sérstöku mati á eignum og ársreikningar þeirra endurskoðaðir af virtum endurskoðunarfyrirtækjum.

Ekkert verður hér sagt um hvort matið sé réttara en það er hins vegar stór, alvarleg og óafturkræf ákvörðun að fella sparisjóði og slíkt má ekki gerast nema að vel athuguðu máli og með löngum tímafrestum enda ráð fyrir slíku gert í lögum. Hafi ástæða fyrir að því er virðist skyndiákvörðunum um yfirtöku sparisjóðanna verið að hætta væri á að áhlaup yrði gert á innistæður viðkomandi fjármálafyrirtækja, hefði slíkt verið vel viðráðanlegt því í Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta (TIF) eru nú um 14 miljarðar sem ætíð eru til reiðu við slíkar aðstæður. Til samanburðar má nefna að öll innlán í Sparisjóði Vestmannaeyja munu hafa verið um 11 miljarðar og innlán Sp Afls nokkru minni. Það er lögbundið hlutverk TIF „að veita lágmarksvernd gegn greiðsluerfiðleikum viðkomandi fyrirtækis“ (l. 98/1999) og því hlýtur að vera rétt að taka tillit til vaxandi getu TIF við mat á þörf fyrir yfirtöku smærri fjármálafyrirtækja.

Þróun í takt við vilja íbúa

Bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur gert kröfu um að fylgst verði með raunvirði eigna Sparisjóðs Vestmannaeyja og vonandi verður það gert. Það virði mun þó ekki að fullu skýrast fyrr en að mörgum árum liðnum og ræðst af mörgum þáttum. Ekki verður fram hjá því horft að tugir milljarða af hagnaði stóru bankanna þriggja á undanförnum árum stafa af vanmati á eignum sem þeir yfirtóku. Af þeirri reynslu mætti læra. 

Mat á gæðum trygginga að baki lánveitingum verður þó ætíð að einhverju marki huglægt og breytist hratt við breyttar aðstæður. Þannig hefur húsnæðisverð á höfuðborgarsvæðinu hækkað hratt á síðustu árum og húsnæðisverð á Húsavík hækkað á síðustu mánuðum. Því hefur verið haldið fram að eina leið fjármálafyrirtækja til að komast hjá útlánaáhættu sé að lána ekki. Sú leið er að sjálfsögðu ekki fær, en nokkur hætta er á að ákveðnar atvinnugreinar og jafnvel landsvæði verði eyðilögð með lánsfjársvelti sé mat á rekstrarhæfi og tryggingum byggt á vantrú og þekkingarskorti þeirra sem meta.

Í sjálfstæðum lýðræðisríkjum bera stjórnvöld ábyrgð á að þróun innviða sé í takt við vilja íbúanna. Svo virðist sem fall stóru bankanna þriggja 2008 sé nú að leiða til þess að flestar minni fjármálastofnanir landsins verði felldar og eftir standi arftakar föllnu bankanna þriggja að stórum hluta í erlendri eigu. Er það vilji löggjafans og þjóðarinnar?