Almennar afskriftir skulda

Mikið er rætt um hvernig bregðast eigi við skuldavanda heimilanna enda nokkuð ljóst að staða mjög margra þeirra er verulega slæm. Ýmsar kenningar eru á lofti en segja má að átökin snúist um tvennt. Annars vegar telja sumir að hægt sé að afskrifa skuldir heimilanna almennt - annað hvort með beinni niðurfærslu upp að einhverju hámarki eða við að færa gengisvísitölu krónunnar ásamt neysluverðsvísitölu eitthvað aftur í tímann. Hins vegar þeir sem segja að almenn niðurfærsla sé ekki inni í myndinni þar sem slíkt myndi m.a. valda eignatilfærslum á milli ólíkra hópa í samfélaginu og umbuna þeim sem síst skyldi. Bankarnir verði að taka á skuldamálum heimilanna eins og sérhverjum öðrum útlánum en þó þannig að meðferðarúrræðin verði nokkuð fjölbreyttari en gengur og gerist þegar taka þarf á slíkum vandamálum.

En hver kemur til með að borga fyrir þær afskriftir sem í bígerð eru - hvor leiðin sem farin verður? Stór hluti af þeim fjármunum liggur þegar á afskriftarreikningum bankakerfisins enda hafa nýju bankarnir yfirtekið hluta af skuldum heimilanna með afslætti frá gömlu bönkunum og tilsvarandi niðurfærslur hafa átt sér stað í sparisjóðakerfinu (í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu þeirra). Þær afskriftir lenda á kröfuhöfum gamla bankakerfisins. Hins vegar eiga Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðirnir (í gegnum hefðbundin lífeyrissjóðslán) hátt í helming af skuldum heimilanna.

Almenn skuldaniðurfelling krefst þess að ræða verður um hvernig fjármagna eigi niðurfellingu þeirra skulda heimilanna sem tilheyra Íbúðalánasjóði og lífeyrissjóðunum. Í því sambandi eru aðeins tvær leiðir færar. Annars vegar að ríkissjóður taki á sig byrðarnar (og leggi síðan á einhverja skatta) eða að Íbúðalánasjóður og einkum lífeyrissjóðirnir beri byrðarnar.

Ágreiningurinn um hvora leiðina eigi að fara er óbeint um þessa fjármuni og eigi að skoða almenna niðurfærslu skulda verður að opna á þann möguleika að lífeyrissjóðir landsins beri hluta af þeim byrðum. Fari sú umræða ekki af stað og fáist botn í hana mun ríkisvaldið ólíklega leggja fram tillögur þess efnis að um almenna skuldaniðurfellingu verði að ræða enda er ríkissjóður varla aflögufær hvað það varðar. Svo einfalt er það.

Jafnframt er mikilvægt að um þessi mál verði rætt á magnbundinn hátt - þ.e. að almenningi verði gerð grein fyrir um hvaða fjárhæðir er að tefla. Er verið að fara með heildarskuldastöðu heimilanna úr einhverjum 2.200 - 2.300 milljörðum (þessi upphæð er sennilega í kringum bókfærða skuldastöðu heimilanna) í 1.500 eða 2.000 milljarða króna. Á þessu tvennu er mikill munur.

Í þessu sambandi er ennfremur mikilvægt að almenningur geri sér grein fyrir að með því að spara fjármuni (í gegnum lífeyrissjóðakerfið) er í raun verið að fresta neyslu - það er verið að taka hluta af launum einstaklinga og geyma þá til seinni tíma. Stóra spurningin í dag er hvort almenningur telur skynsamlegt að seilast í hluta þessara fjármuna núna frekar en að geyma þá til elliáranna?

Þessari spurningu munu lífeyrissjóðirnir ekki svara - þeir hafa engar heimildir til að leggja slíkt til. Stjórnir lífeyrissjóðanna eru skipaðar annars vegar af verkalýðshreyfingunni og hins vegar af fulltrúum atvinnurekenda. Þessir aðilar í samvinnu við ríkisvaldið þurfa að koma að slíkri umræðu. Þetta málefni - verði það tekið á dagskrá sem ég reyndar efast stórlega um - ætti því heima hjá samráðshóp þessara þriggja aðila.

Hvað varðar hin efnahagslegu áhrif af því að færa væntanlega framtíðarneyslu (þ.e. hluta af þeim sparnaði sem fólk á í lífeyrissjóðakerfinu) til dagsins í dag eru óljós og háð mörgum undirliggjandi óvissuþáttum. En sem dæmi má tiltaka hjónakorn í kringum fertugt sem hafa greitt í lífeyrissjóð í 15-20 ár og „eiga" sem nemur 10-20 milljónir króna hjá kerfinu. Ef þessi hjónakorn eru yfirskuldsett og eiga varla til hnífs og skeiðar þá er spurning hvort baukurinn uppi á hillu yrði ekki sóttur svo börnin þyrftu ekki að ganga í ónýtum skóm og slitnum buxum.

Höfundur er hagfræðingur.