Alþjóðlegur skipulagsdagur

Sunnudaginn 8. nóvember er alþjóðlegur skipulagsdagur. Á þeim degi er við hæfi að huga að stöðu skipulagsmála hjá ríki og sveitarfélögum. Hér á landi höfum við lög og reglugerð um gerð skipulagsáætlana, við höfum stofnanir ríkis og sveitarfélaga sem annast öflun nauðsynlegra grunnupplýsinga og við höfum sveitarstjórnir sem sjá um framkvæmd skipulagsáætlana.

Í skipulags- og byggingarlögum kemur fram að markmið laganna er m.a. að stuðla að skynsamlegri og hagkvæmri nýtingu lands og landgæða, tryggja varðveislu náttúru- og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll og ofnýtingu með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Þetta eru háleit markmið og í raun ágætlega skynsamleg. Vandinn verður hins vegar alltaf að skilgreina þarfirnar og leiðir til að uppfylla þær á sem sjálfbærastan hátt.

Í skipulagsreglugerð kemur fram að í skipulagsáætlunum skuli gera grein fyrir markmiðum viðkomandi stjórnvalda og ákvörðunum um framtíðarnotkun lands, fyrirkomulagi byggðar og þar á að lýsa forsendum þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið. Forsendur ákvarðana geta verið fjölmargar og fjölbreyttar og varðað t.d. þróun íbúafjölda, þörf fyrir nýtt húsnæði og samgöngumannvirki.

Til þess að ríki og sveitarfélög geti tekið skynsamlegar ákvarðanir þurfa því að liggja fyrir aðgengilegar upplýsingar um stöðu mála og líklega þróun. Fyrir ekki svo löngu síðan var við skipulagsgerð hægt að nálgast ýmsar upplýsingar hjá Þjóðhagsstofnun um húsnæði sem var tekið í notkun og í byggðabrunni Byggðastofnunar um skiptingu íbúafjöldans eftir sveitarfélögum og eftir atvinnugreinum og spá um þróun. Þessar upplýsingar og úrvinnsla úr þeim voru og eru meðal þeirra forsendna sem liggja til grundvallar áætlanagerð og ákvarðanatöku . Á þessu varð síðar breyting þegar Þjóðhagsstofun var lögð niður og Byggðastofnun fékk breytt hlutverk. Enn hefur ekki verið bætt úr þeim mikla missi sem varð við brotthvarf þessara upplýsingabrunna.

Skipulagsstofnun hefur af og til á undanförnum árum bent á nauðsyn þess að gert verði átak í því að auðvelda öflun, aðgengi og notkun grunnupplýsinga við skipulagsgerð. Það á við um landfræðilegar upplýsingar, upplýsingar um íbúa og skiptingu í atvinnugreinar og upplýsingar um hina ýmsu flokka húsnæðis í byggingu.

Skipulagsstofnun og Byggðastofnun vinna nú að því að finna leiðir til að endurvekja og bæta gagnagrunn á landsvísu í þeim tilgangi að styrkja áætlanagerð ríkis og sveitarfélaga. Þessi vinna mun vonandi leiða fljótlega til breiðara samstarfs við Hagstofuna, Fasteignaskrá Íslands og Landmælingar Íslands og fleiri stofnanir sem búa yfir upplýsingum sem nýtast við áætlanagerð.

Þar við bætist að forstöðumenn stofnana sem heyra undir umhverfisráðneytið sendu ráðherra minnisblað í mars 2009 þar sem gerð er tillaga að aðgerðum til úrbóta í gagnamálum. Þessar tillögur gengu út á það að:

1. Marka skýra heildarstefnu fyrir opinbera aðila um öflun, varðveislu og miðlun landupplýsinga

2. Skilgreina hvaða grunngagna skuli aflað fyrir opinbert fé, nákvæmni gagna og lágmarks gæði

3. Samræma innkaup á landfræðilegum gögnum og tryggja lágmarks gæði

4. Tryggja að landfræðileg gögn sem aflað hefur verið fyrir opinbert fé séu aðgengileg öllum án gjaldtöku

5. Efla samstarf og samvinnu þeirra stofnana sem vinna með landfræðileg gögn og samræma vinnubrögð

6. Innleiða INSPIRE-tilskipun Evrópusambandsins um aðgang að upplýsingum um umhverfismál

7. Nýta reynslu nágrannaþjóða

Markmiðið er að draga verulega úr þeim tíma og þeim fjármunum sem varið er til upplýsingaöflunar og verja í staðinn tímanum til að greina upplýsingar, bregðast við breytingum og marka stefnu.

Í október 2009 kom út hjá umhverfisráðuneytinu ritið: Umhverfi og auðlindir. Stefnum við í átt til sjálfbærrar þróunar? Þar segir m.a. um gagnamál:

„Stöðlun og samnýting gagna er mikilvægur grunnur við hvers kyns upplýsingaöflun og vöktun á náttúrufari og mengun, sem aftur eru nauðsynleg stjórntæki fyrir sjálfbæra þróun. Með svokallaðri INSPIRE-tilskipun ESB, sem væntanlega verður innleidd hér á landi á næstu misserum, er kveðið á um stöðlun og aðgengi að opinberum landupplýsingum í því skyni að tryggja endurnot og samnýtingu gagna sem hið opinbera hefur fjárfest í fyrir almannafé."

Þá er þessar vikurnar verið að skoða uppbyggingu stofnana allra ráðuneyta með það í huga að sameina stofnanir eða stórauka samvinnu stofnana innan ráðuneyta og þvert á ráðuneyti. Um þetta hefur auðvitað lengi verið rætt en nú hafa atvikin hagað málum þannig að núna dugar ekki að ræða bara um hlutina - það verður að gera eitthvað.

Í þeim hugmyndum sem nú er verið að skoða um breytta stofnanauppbyggingu hjá ríkinu og verkaskiptingu milli ráðuneyta er ýmislegt sem bendir í þá átt að gera öflun, varðveislu og veitingu upplýsinga markvissari.

Skipulagsstofnun hefur lagt mikla áherslu á að þegar hugað er að sameiningu stofnana sé horft á verkefnin sem falin eru hinum ýmsu stofnunum, hvernig þeim er fyrirkomið og sinnt í dag og hvernig mætti hugsanlega vinna að verkefnunum á markvissari hátt með betri nýtingu á þeim mannafla og því fjármagni sem varið er til verkefnanna. Til að hægt sé að vinna að tillögugerð um stefnumörkun í landnotkun hvort sem er á landsvísu eða fyrir einstök sveitarfélög þarf að vera greiður aðgangur að landfræðilegum upplýsingum, upplýsingum um fasteignir og upplýsingum um mannfjölda og atvinnumál. Þar við bætast að sjálfsögðu upplýsingar og gögn frá rannsóknarstofnununum um gróður, jarðfræði, fornleifar o. fl.

Nú þegar sveitarfélögin þurfa upp til hópa að endurmeta aðstæður og endurskoða áður markaða stefnu í skipulagsmálum sem oftar en ekki miðaðist við óstöðvandi vöxt, er algjörlega nauðsynlegt að gagnagrunnurinn sé réttur og aðgengilegur. Öðru vísi verður ekki hægt að vinna að markvissri áætlanagerð. Sá tími er liðinn að sveitarstjórnir geti verið að gera ráð fyrir 5 - 20% árlegri fjölgun íbúa í sínu aðalskipulagi. Nú þarf að horfast í augu við raunveruleikann og skipuleggja innávið, nýta það sem fyrir er og hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi.

Stjórnvöld þurfa að vera viðbúin með sínar áætlanir þegar hjólin fara aftur að snúast og það er því mjög mikilvægt að þau noti það svigrúm sem nú hefur skapast til að hugsa hlutina upp á nýtt, auka gæði áætlanagerðar og leggja áherslu á að fylgja eftir góðum ásetningi.

Markviss söfnun og varðveisla grunnupplýsinga og úrvinnsla og fullkomið opið aðgengi er það sem þarf. Það eitt og sér er svo auðvitað engin trygging fyrir því að fáum betri skipulagsáætlanir og viðvarandi vöktun og framfylgd en eftir að úr hefur verið bætt er alla vega ekki hægt að kenna skorti á upplýsingum um klúður í skipulags- og byggingarmálum.

Höfundur er skipulagsstjóri ríkisins.