Betra ESB með Lissabonsáttmálanum

Janos Herman skrifar um Evrópusambandið

Lissabon-sáttmáli Evrópusambandsins, sem aðildarríkin samþykktu nýlega, gengur í gildi 1. desember. Áhrif sáttmálans verða víðtæk og hann mun setja mark sitt á samskipti ESB við nágrannaríki, þ.á.m. Ísland.

Sáttmálinn er niðurstaða átta ára flókinna samninga og umræðna. Leiðin að settu marki var á köflum þyrnum stráð en mikilvægast er að áfangastaðnum er nú náð. Það er ástæða til að ætla að Lissabon-sáttmálinn komi til með að styrkja ESB á að minnsta kosti þremur mikilvægum sviðum.

Fyrir það fyrsta mun sáttmálinn bæta lýðræði og gagnsæi í ESB. Möguleikar almennings til áhrifa á vettvangi sambandsins aukast, til dæmis með svokölluðu „borgaralegu frumkvæði", en með því getur tiltekinn fjöldi einstaklinga haft bein áhrif á stefnu sambandsins. Völd Evrópuþingsins, sem og þjóðþinga aðildarríkjanna, aukast. Með sáttmálanum verður stofnskrá um grundvallarréttindi borgaranna (Charter of Fundamental Rights) lagalega bindandi. Einnig kveður sáttmálinn á um rétt aðildarríkja til að segja sig úr sambandinu.

Í öðru lagi styrkjast innviðir sambandsins. Reglur um ákvarðanatöku verða samræmdar og meirihlutaákvarðanir innleiddar í fleiri málaflokkum. Frá og með 2014 mun ákvarðanataka í ráðherraráðinu lúta reglunni um „tvöfaldan meirihluta". Hún gerir ráð fyrir að á bak við hverja ákvörðun sé 55% atkvæða aðildarríkja og 65% af fólksfjölda sambandsins. Hinn nýkjörni forseti leiðtogaráðs ESB, Herman Van Rompuy, tekur að hluta til yfir formennsku í ESB. Aðildarríkin halda þó áfram að skiptast á um að gegna formennskuhlutverki.

Í þriðja lagi verður ESB í betri stöðu til að láta að sér kveða á alþjóðavettvangi. Samningsstaða ESB styrkist samfara því að sambandið fær stöðu sjálfstæðs lögaðila. Hlutverk nýs talsmanns á sviði utanríkis- og öryggismála, Catherine Ashton, verður að samræma utanríkismálastefnu sambandsins og gera hana sýnilegri. Að auki hefur Lissabon-sáttmálinn þýðingu fyrir frekari stækkun ESB, en sterkari innviðir gera sambandinu betur kleift að taka á móti fleiri aðildarríkjum. Það er von til þess að nýtt og sterkara ESB geti um sinn hætt innri naflaskoðun og einbeitt sér að því að takast á við brýn alþjóðleg úrlausnarefni.

Stundum er sagt í gamansömum tón að ESB vanti eitt símanúmer sem leiðtogar heims geti hringt í. Að hluta til er Lissabon-sáttmálanum ætlað að bæta úr þessu. En þó ég hafi mínar efasemdir um að eitt númer dugi er ég viss um að sá eða sú sem hringir mun fá skýrari svör en áður.

Ég er sannfærður um að breytingarnar sem Lissabon-sáttmálinn hefur í för með sér verði jákvæðar fyrir Ísland. Almenningur, viðskiptalíf og stjórnvöld í ESB og á Íslandi hafa tengst nánum böndum ekki síst fyrir tilstilli samningsins um evrópska efnahagssvæðið og Schengen-samkomulagsins. Lissabon-sáttmálinn styrkir þau sameiginlegu gildi sem mynda grunninn að nánu samstarfi okkar.

Árið sem senn er á enda hefur um margt verið erfitt og áhrifa alþjóðlegu fjármála- og efnahagskreppunnar gætir enn. Víða má þó sjá fyrstu batamerkin í efnahagslífi álfunnar. Það ásamt löggildingu Lissabon-sáttmálans gefur von um að betri tíð sé fram undan.

Janos Herman er sendiherra framkvæmdastjórnar ESB gagnvart Íslandi og Noregi, með aðsetur í Osló.