15 fulltrúar í 110 ár

Við Íslendingar erum eftirbátar granna okkar í lýðræðis­málum. Oftar en ekki bera stjórnmál og stjórnsýsla hér fremur keim af einræði en lýðræði.

Fram er komið á Alþingi frumvarp til laga um fjölgun í sveitarstjórnum til samræmis við ákvæði í lögum á öðrum Norðurlöndum. Fyrsti flutningsmaður er Þór Saari.

Samkvæmt íslenskum lögum er hámarks fjöldi fulltrúa 27, en í norrænum lögum er hins vegar kveðið á um lágmarks fjölda í samræmi við íbúatölu sveitarfélags. Að sænskum lögum ættu fulltrúar í Reykjavík t.d. að vera 61 að lágmarki, 41 í Kópavogi og 31 á Akureyri. Í flestum norrænum sveitar­félögum er tala fulltrúa enn hærri, svona rétt til að styrkja lýðræðið. Í Þrándheimi eru fulltrúar t.d. 85 eða 30% fleiri en krafist er.

Fjölgun fulltrúa eflir lýðræðið, bætir tengsl íbúa og sveitarstjórna og leiðir til aukinnar skilvirkni og gagnsæis. Í janúar 1908 var fulltrúum í Reykjavík fjölgað úr 11 í 15. Í októ­ber 2009 eru þeir enn 15 þó á röskri öld hafi íbúatala Reykjavíkur fimmtánfaldast, landsframleiðsla á hvern íbúa fimmtánfaldast, þjónustu- og lýðræðiskrafa margfaldast og umfang stjórnsýslu því a.m.k. tvöhundruðfaldast.

Frambjóðandi til borgarstjórnar Reykjavíkur þarf nú að fá um 7% atkvæða og eru engin fordæmi um svo lága tölu fulltrúa og háan lýðræðisþröskuld í jafnstórum sveitarfélögum hjá grannþjóðunum. Nær útilokað er fyrir einstaklinga og samtök utan landsmálaflokka að komast til áhrifa.

Lýðræðisskerðingin stríðir gegn alþjóðasáttmálum og er andstæð viðhorfum og venjum í lýðræðisríkjum þar sem meginmarkmiðið er ekki að torvelda heldur að auðvelda almenna þátttöku borgaranna.

Í ráðhúsi Reykjavíkur ríkir fáræði (e. oligarchy), næsti bær við einræði. Þar er jafnan við völd naumur meirihluti með minni hluta kjósenda að baki, sem sópar til sín völdum og vegtyllum á meðan 6 eða 7 fulltrúar minnihluta sitja aðgerðalitlir á hliðarlínunum.

Í áratugi hefur borgarstjórnin ekki valdið hlutverki sínu sökum fámennis. Nægir að nefna hæpnar stjórnkerfisbreytingar og fjölmörg stórmál á sviði borgarskipulags, samgöngumála og nú síðast REI-málið.

Helstu mótbárur gegn fjölgun í sveitarstjórnum eru að stjórnun verði þunglamalegri og að kostnaður aukist en því er til að svara að það er á valdi rétt kjörinna sveitarstjórna að ákvarða greiðslur, verklag og verkaskiptingu. Með fjölgun taka kjörnir fulltrúar í Reykjavík t.d. við störfum í borgarkerfinu, sem nú eru mönnuð af umboðslausum einstaklingum neðarlega af framboðslistum fjórflokksins.

Gagnsæi, jöfnuður, ábyrgð og skilvirkni aukast og þar með minnka spilling og sóun. Valdaeinokun fjórflokksins hverfur. Neikvæð áhrif landsbyggðarafla og atkvæðamisvægis minnka eða hverfa og sjálfstæði borgarstjórnar gagnvart ríkisvaldinu vex. Þörf fyrir ráðandi meirihluta og öfluga leiðtoga minnkar eða hverfur.

Hingað til hefur fjórflokkurinn í Reykjavík skammtað fulltrúum sínum rífleg laun án þess að um fulla vinnu hafi verið að ræða enda hafa margir stundað önnur störf, m.a á Alþingi og í ríkisstjórn.

Almennur ábati af fjölgun kjörinna fulltrúa í sveitarstjórnum er aukið lýðræði og réttlæti, sem seint verða of dýru verði keypt.

Höfundur er arkitekt og stjórnar­maður í Samtökum um betri byggð.