Norræn samvinna

Ísland hefur ekki tekið varnar- og öryggismálum sínum nógu föstum tökum eftir brotthvarf bandaríska hersins. Skýrsla Thorvalds Stoltenberg, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs, um norræna samvinnu í utanríkis- og öryggismálum er mikilvægt framlag til þeirrar endurskoðunar sem þarf að eiga sér stað. Skýrslan var skrifuð að beiðni utanríkisráðherra Norðurlandanna og markmið hennar var að setja fram tillögur um með hvaða hætti norrænu ríkin gætu eflt samstarf sitt til að bregðast við framtíðarverkefnum á þessu sviði. Það er mat okkar að hún hafi ekki fengið nægjanlega umræðu í samfélaginu og að íslensk stjórnvöld þurfi að taka afstöðu til þeirra tillagna sem koma fram í skýrslunni með langtíma hagsmuni Íslands í huga.

Mikilvægt er að setja umræðuna í sögulegt samhengi. Ísland hefur átt farsælt samstarf við hin Norðurlöndin frá stofnun Norðurlandaráðs árið 1952. Hins vegar komu ólíkir öryggishagsmunir á tímum kalda stríðsins og landfræðileg nálægð við Sovétríkin sálugu í veg fyrir samvinnu á sviði öryggis- og varnarmála. Af þessum sökum hafa þau verið sundruð í afstöðu til sameiginlegra utanríkis- og öryggismála. Ísland, Noregur og Danmörk hafa verið aðilar að NATO frá stofnun bandalagsins, en Svíþjóð og Finnland aðhyllast hlutleysisstefnu. Þess má geta að á árunum 1948-1949 fóru fram viðræður milli Norðurlandanna um sameiginlegt varnarbandalag en þær viðræður runnu út í sandinn og í kjölfarið gerðust fyrrgreind lönd aðilar að NATO. Þrátt fyrir það eiga þjóðirnar sameiginlegra hagsmuna að gæta í utanríkis- og varnarmálum. Þær hafa lagt sitt að mörkum til að koma á friði á átakasvæðum í heiminum og leggja ríflega til friðaruppbyggingar og alþjóðlegrar friðargæslu. Framámenn í norrænum stjórnmálum eins og Olof Palme, Marti Ahtisaari, Thorvald Stoltenberg og Carl Bildt hafa verið framarlega í alþjóðlegum friðarumleitunum og hlaut t.d. Ahtisaari friðarverðlaun Nóbels.

Í skýrslunni eru settar fram þrettán tillögur sem miða að því að styrkja norrænt samstarf á sviði utanríkis- og öryggismála. Meðal tillagna Stoltenbergs er norrænt loftrýmiseftirlit yfir Íslandi, undir stjórn íslenskra yfirvalda og sameiginleg landhelgisgæsla á norrænu hafsvæði. Tillögurnar gera ráð fyrir að þjóðirnar komi allar að loftrýmisgæslu NATO á Íslandi, þótt hvorki Finnar né Svíar eigi aðild að bandalaginu. Þá er einnig lagt til að stofnuð verði norræn viðbragðssveit á sjó sem sérhæfði sig í leit og björgun og komið verði á sameiginlegu gervihnattakerfi yfir heimskautssvæðinu fyrir 2020. Auk þess er sett fram sú tillaga að Norðurlöndin stofni sameiginlega viðbragðssveit til að koma á hernaðarlegum og borgaralegum stöðugleika á átakasvæðum í heiminum í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar og alþjóðasamfélagið. Að lokum eru ríkisstjórnir Norðurlandanna hvattar til að samþykkja gagnkvæma samstöðuyfirlýsingu sem skuldbindur þjóðirnar til að bregðast við ef eitt land verður fyrir áras eða óviðeigandi þrýstingi.

Aðstæður í heiminum hafa gjörbreyst frá tíma kalda stríðsins og nýjar ógnir litið dagsins ljós. Við teljum að tími norrænnar samvinnu í utanríkis- og varnarmálum sé runninn upp og hætta sé á að Norðurlöndin munu dragast aftur úr ef þau efla ekki varnarsamstarfið. Nánara samstarf þjóðanna mun hafa í för með sér aukið öryggi á norðlægum slóðum þegar fram líða stundir og þær munu verða áhrifameiri á alþjóðavettvangi með því að koma fram sem ein sterk heild og deila með sér kostnaði. Efling norræns samstarfs á þessu sviði kæmi til viðbótar því evrópska samstarfi og Evró-Atlantshafssamvinnu sem nú þegar á sér stað.

Höfundar eru stjórnmálafræðingar og áhugamenn um norræna samvinnu.