Listamenn heimsóttir

Í húsi listamanns er safn viðtala sem birtust í Morgunblaðinu á árunum 1980 til 1982 og 1998. Í viðtölunum heimsækir höfundur íslenska listamenn sem flestir eru gengnir og bregður upp svipmyndum af þeim. Í flestum tilfellum setur höfundur sig í stellingar áhorfandans, fylgist með viðkomandi listamanni á heimilinu eða á vinnustofunni og ritar athugasemdir sem frá þeim falla um lífið, listina, samfélagið.

Þegar viðtölin eru tekin eru flestir listamannanna komnir nokkuð við aldur og talsvert um svartagallsraus í þeim. Helmingur viðmælendanna er myndlistarmenn og það sem kemur á óvart er hinn nokkuð ríkjandi neikvæði tónn og beiskja þeirra út í hlutskipti sitt og samfélagið.

Af þeim tuttugu og fjórum listamönnum sem talað er við, eru þeir sáttastir og glaðastir með sitt sem hafa unnið fullt starf meðfram listsköpun sinni, til dæmis Gísli J. Ástþórsson, Helgi Sæmundsson, Steinþór Sigurðsson og Sveinn Björnsson. Sumir hinna eru líka nokkuð hlutlausir. En á þeim tíma sem viðtölin eru tekin eru flestir hættir að skrifa, hættir að mála, hættir að sýna, hafa sagt allt sem þeir hafa að segja.

Vinnubrögð blaðamannsins eru oft ágæt og nálgunin athyglisverð – einkum í viðtalinu við Sigurjón Ólafsson og Kristmann Guðmundsson – en útkoman er ekki alltaf áhugaverð. Komin saman á eina bók verða viðtölin nokkuð eintóna.

Þótt listsköpun margra viðmælendanna sé áhugaverð, er ekki þar með sagt að þeir tjái sig í viðtölum þannig að gaman sé að lesa. Ég átta mig ekki alveg á því hver tilgangurinn er með þessari bók. Sum viðtölin eru of innihaldsrýr til að þau geti talist mikilvæg heimild – nema kannski um það hversu dapurlegt er að verða gamall listamaður.

Önnur vitna oft á tíðum um gamla geðillskupúka – og það er ekki skemmtilegt lestrarefni, nema helst sem blaðaviðtal og þá í samhengi við það sem er að gerast í lífi listamannsins og í samfélaginu á þeim tíma sem það birtist sem slíkt. Að ósekju hefði höfundur mátt hafa formála um hvern listamann; segja, t.d. frá því af hvaða tilefni viðtalið var tekið, eða hvaða átakamál í listaheiminum eða þjóðfélaginu voru efst á baugi.

Þegar blaðamaður riggar upp kvartaldar gömlum viðtölum sínum á bók, hráum og án nokkurra skýringa, læðist að manni sá grunur að hann sé fremur að búa til heimild um sjálfan sig en listamennina sem eru viðmælendur hans. Það ber vott um hégóma og skort á sjálfsgagnrýni. Margir þessara listamanna höfðu töluvert að segja áður en þessi viðtöl voru tekin og árin eftir að þau voru tekin. Sumir þeirra brugðust við hræringum í samfélaginu alla tíð. Væri þeim safnað saman, hefðum við kannski efni sem nýttist sem heimild um viðkomandi listamann.

Súsanna Svavarsdóttir