Leyniþjónusta í lamasessi

Mestu breytingar á leyniþjónustukerfi Bandaríkjamanna í hálfa öld eru nú í burðarliðnum. Stofnað verður sérstakt embætti yfirmanns leyniþjónustu og miðstöð í baráttu gegn hryðjuverkum verður sett á fót auk annarra breytinga. Lögin sem Bandaríkjaþing hefur nú samþykkt eru viðbrögð við gagnrýni sem fram kom eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001 á þær stofnanir sem annast leynilega upplýsingaöflun. Sjöföld fjárlög íslenska ríkisins Áreiðanleg gagnaöflun er lykilatriði í vörnum hvers lands og hefur mikilvægi hennar síst farið minnkandi á síðustu árum. Á tímum kalda stríðsins voru njósnir á margan hátt einfaldari þar sem tiltekin ríki voru skilgreind ógn en í dag eru hryðjuverkahópar taldir helsta ógnin en þeir eru ekki bundnir við tiltekið landsvæði heldur er skipt niður í litlar sellur sem erfitt er að fylgjast með. Ólíkt því sem margir halda þá er bandaríska leyniþjónustan, CIA, aðeins lítið hjól í stórri upplýsingamaskínu. Leyniþjónustusamfélagið samanstendur af þrettán alríkisstofnunum sem á ári hverju hafa úr um tvö þúsund milljörðum króna að moða, nær sjöföldum fjárlögum íslenska ríkisins, en margir telja upphæðina vera mun hærri. Mestur hluti peninganna fer til stofnana sem hafa hátækninjósnir með höndum þar sem fylgst er með fólki með aðstoð gervihnatta og ámóta búnaðar. Þar fer Þjóðaröryggisstofnunin NSA fremst í flokki en hjá henni vinna tugþúsundir manna við hleranir af ýmsu tagi. Þrátt fyrir þetta umfang hefur leyniþjónustunni mistekist að laga sig að nýjum aðstæðum. Hún sá ekki fyrir árásirnar 11. september, lagði til meingallaðar upplýsingar um gereyðingarvopnaeign Íraka, kjarnorkuvopnatilraunir Indverja og Pakistana árið 1998 fóru með öllu framhjá henni og á svipuðum tíma var súdönsk lyfjaverksmiðja sprengd í loft upp að tillögu CIA sem taldi að þar framleiddi al-Kaída efnavopn. Margar brotalamir Margar skýringar eru á því hvers vegna leyniþjónustan virðist fljóta sofandi að feigðarósi. Í fyrsta lagi virðist hver og ein stofnun innan leyniþjónustusamfélagsins liggja á upplýsingum sínum eins og ormur á gulli í stað þess að deila þeim. Þannig komst þingnefndin sem skipuð var til að kanna hvað fór úrskeiðis 11. september að því að CIA og bandaríska alríkislögreglan, FBI, hefðu saman haft nægar upplýsingar til að koma í veg fyrir árásirnar. Í öðru lagi hefur of mikil áhersla verið lögð á hátækninjósnir þar sem sérfræðingar rýna í gervihnattamyndir og símtalaútskriftir í stað þess að kanna vettvanginn með eigin augum. Til dæmis hafði CIA ekki einn einasta útsendara í Írak fyrir innrásina 2003 heldur reiddi sig alfarið á upplýsingar sem aflað hafði verið aflað með tæknibúnaði. Í þriðja lagi hefur stjórnmálavæðing leyniþjónustunnar verið gagnrýnd. Með þessu er átt við að í stað þess að leyniþjónustan vinni á hlutlausan hátt að öflun upplýsinga og stjórnvöld móti stefnu á grundvelli þeirra þá hafa stjórnvöld í vaxandi mæli gefið leyniþjónustunni ákveðnar forsendur til að vinna út frá og hún aflað gagna sem styðja þær. Dæmi um það eru meint gereyðingarvopn Íraka. Sópað til hjá CIA Á þessu ári hafa bandarísk stjórnvöld tekið til hendinni í leyniþjónustugeiranum og þannig var George Tenet, forstjóri CIA, látinn taka pokann sinn í sumar en Bill Clinton skipaði hann á sínum tíma. Eftirmaður hans, repúblikaninn Porter Goss, hefur síðustu mánuði rekið svo marga stjórnendur CIA að margir telja að um pólitískar ofsóknir sé að ræða. Breytingar sem nú verða samþykktar munu eflaust gera sitt til þess að gera leyniþjónustuna skilvirkari. Með því að skipa einn yfirmann allrar leyniþjónustu ætti að vera hægt að samræma aðgerðir og upplýsingar betur og eflaust munu margir fagna fyrirbyggjandi aðgerðum gegn hryðjuverkum sem utanríkisráðuneytið á að hafa umsjón með sem ganga út á að styrkja lýðræðisöfl víða um heim. Hins vegar er ekki séð að sjálfstæði þessara stofnana gagnvart stjórnmálamönnum muni aukast eða að meiri áhersla verði lögð á vettvangsrannsóknir. Tíminn verður að leiða það í ljós.