Á forseti að hafa neitunarvald?

Ef alþingi nemur öðru sinni úr gildi lög sem forseti hefur synjað staðfestingar er það í raun hægt og rólega að afhenda forseta neitunarvald sem konungur hafði fyrir hundrað árum, vald sem stjórnarskráin færði frá þjóðhöfðingja til þjóðar til nota í neyð. Er það vilji alþingis?

Ég tel að ákvörðun forsetans hafi verið hörmuleg mistök og illa rökstudd. Vísað er til að vilji alþingis sé annar en samþykkt þess og hamrað á því að allir stjórnmálaflokkar vilji að við borgum, en beint og óbeint er vísað til skoðanakannana og vinalista Varnarliðsins. Er víst að allt það fólk sem þar er á móti lögum vilji borga? Óvíst virðist að allir þingmenn vilji það.

Nú er sem hland hafi hlaupið fyrir hjarta þeirra sem hæst og oftast sögðu nei fyrir áramótin. Þau vilja sættir. Um hvað? Líklega um þverpólitíska samninganefnd, en hvernig ætti að móta samningsmarkmiðin? Yrði það nokkuð annað en endurtekning á skrípaleiknum frá síðasta sumri, þegar stjórnarandstaða utan og innan stjórnarflokka knúði fram ákvæði sem vita mátti að aldrei næðu fram að ganga – og sat þó hjá að lokum? Segir nú að sterkara sé að sameinað þing standi að baki tillögum.

Ég efast ekki um að ýmsir stjórnarandstöðuþingmenn sem ég tel sómafólk trúi því sem þau segja, að við getum ekki ráðið við samninginn sem lögin miðast við. En ég trúi betur hagfræðingum eins og Friðrik Má Baldurssyni, Guðmundi Ólafssyni, Gylfa Magnússyni, Gylfa Zoëga, Þorvaldi Gylfasyni og Þórólfi Matthíassyni, sem segja hið gagnstæða. Miklu skiptir hvort við málum fjandann á vegginn eða höfum trú á getu þjóðarinnar til að rífa sig upp.

Sættir eru góðar og bæði stuðningsmenn og andstæðingar geta sýnt sáttavilja sinn í aðdraganda þjóðaratkvæðis. Stuðningsmenn með því að hætta að tala um hvaða stjórnmálaöfl beri ábyrgð á hruninu og einbeita sér að því að rökstyðja af hverju við ættum að samþykkja lögin.

Andstæðingar með því að hætta að væna samninganefndir og ríkisstjórn um vanhæfni og undirlægjuhátt og aðrar þjóðir um illan vilja en einbeita sér að því að rökstyðja af hverju við ættum að hafna lögunum. Enn hef ég hvergi séð skýra grein gerða fyrir muninum á fyrri lögum og þeim nýju. Hafi mér sést yfir eitthvað á það sjálfsagt við fleiri.

Verði lögin samþykkt er því þrasinu vonandi lokið um sinn, en væntanlega munu öll stjórnmálaöfl vakandi fyrir því að leita endurbóta þegar viðrar til slíkra samninga.

Verði lögunum hafnað, sem hamingjan forði okkur frá, þarf að reyna nýja samninga. Verði umræður í aðdraganda atkvæðagreiðslu málefnalegar eru meiri líkur til að sátt geti tekist um raunhæf samningsmarkmið. En þjóðaratkvæði verður að fara fram úr því sem komið er.

Höfundur er prófessor á eftirlaunum.