Lýðræðislegt umboð – sýnd og reynd

Ekki er svo ýkja langt síðan lítill hópur Evrópuandstæðinga talaði um það mikið og hátt að skort hefði lýðræðislegt umboð fyrir aðildarumsókn Íslands að ESB. Með þessum rökum vildu þeir hætta öllum samningaviðræðum við sambandið og draga umsóknina til baka.

Vitaskuld var hugmyndin í hæsta máta langsótt. Á Íslandi er þingræðisregla í gildi samkvæmt ríkri hefð. Stjórnskipulegt vald er í höndum meirihluta Alþingis. Og það var meirihluti Alþingis, þar á meðal þingmenn úr öllum flokkum, sem samþykkti aðildarumsókn að ESB. Ennfremur var á þeim tíma nokkuð almennur stuðningur við þennan framgangsmáta í þjóðfélaginu og þá lá alltaf fyrir að þjóðin hefði síðasta orðið. Engu að síður var þessi nýstárlega hugmynd endurtekin í síbylju eins og helgibókstafur og voru þingmenn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks meðal þeirra sem endurómuðu hátíðlegheitin.

Nú hefur fólk ekki hugmyndir sem fela í sér stjórnskipulega byltingu í flimtingum – allra síst fólk sem vill láta taka mark á orðum sínum. Það kann svo sem að hafa legið einhver djúp hugsun á bak við þessar upphrópanir, þó hún sé tæpast til í fræðunum. En þessum miklu lýðræðisvinum þótti a.m.k. ekki tilhlýðilegt að reifa skynsamlegar röksemdir opinberlega, enda þótt ærin ástæða væri til. Við verðum bara að geta okkur til.

Hugsanlega litu þessir aðilar svo á að möguleg aðild að ESB væri svo afdrifarík að þjóðin sjálf þyrfti að kveða á um hvort af aðildarumsókn yrði. Um slíkt þekkjast þó engin dæmi, hvorki í Evrópu né hérlendis. Raunar var það svo þegar Ísland gerðist aðili að EES á sínum tíma, að þjóðin fékk ekki einu sinni að segja skoðun sína á endanlegum samningi. Þó var það með EES sem hið eiginlega aðlögunarferli íslensks samfélags að löggjöf ESB hófst – og stendur reyndar yfir enn án þess að löggjafinn fái nokkru um það ráðið. Aldeilis afdrifarík ákvörðun það.

Ef til vill höfðu ESB-andstæðingar í huga skoðanakannanir sem á miðju kjörtímabili bentu til þess að ekki væri vilji meðal þjóðarinnar til þess að ganga í ESB. Þeir þreyttust heldur ekki á að lýsa því að annar stjórnarflokkanna hefði gefið fyrirheit um eitthvað annað en aðildarumsókn í aðdraganda kosninga vorið 2009 og væri því að svíkjast um. Svo kann þeim að hafa þótt dvínandi fylgi við stjórnarflokkana, eftir því sem seig á seinni hluta kjörtímabilsins, rýra umboð þeirra til athafna.

En þetta eru allt veikar röksemdir og á litlum hyggindum byggðar. Auðvitað var viðbúið að þær kæmu í bakið á þeim ef þeir kæmust til valda. Þarna var því furðu djarft teflt. Sömu rökin geta nefnilega vakið spurningar um hvaðeina sem núverandi meirihluti Alþingis vill framkvæma. En höldum okkur til hægðarauka við þetta afmarkaða mál og horfum til staðreynda.

Nýlegar skoðanakannanir hafa ítrekað leitt í ljós að yfirgnæfandi meirihluti þjóðarinnar vill fá að kjósa um áframhald viðræðna. Stór meirihluti vill jafnframt halda viðræðum áfram og taka upplýsta ákvörðun um aðild þegar samningur liggur fyrir. Allir núverandi ráðherrar Sjálfstæðisflokksins lofuðu því hátíðlega fyrir kosningar að fram myndi fara þjóðaratkvæðagreiðsla um málið og sáu enga annmarka á því að hlíta dómi þjóðarinnar. Það var reyndar talað um skyldu í því samhengi.

Undanfarna daga höfum við svo orðið vitni að raunverulegu og óumdeilanlegu ákalli um að stjórnvöld leiti umboðs þjóðarinnar fyrir ákvörðun sinni um að slíta aðildarviðræðum við ESB. Þúsundir hafa safnast saman daglega á Austurvelli og látið þessa kröfu sína í ljósi. Tugþúsundir hafa léð málstaðnum nafn sitt með undirskrift. Slíku var aldrei til að dreifa þegar lítill hópur manna heimtaði viðræðuslit á síðasta kjörtímabili og bar fyrir sig skort á lýðræðislegu umboði.

Er ekki rétt að líta svo á að með málflutningi sínum hafi andstæðingar aðildar lagt til leikreglur, jafnvel pólitískar lífsreglur? Liggur ekki í augum uppi að þeir sömu sjálfstæðismenn og hófu hugmyndina um lýðræðislegt umboð upp til skýjanna skuldi kjósendum að framfylgja í dag sinni lýðræðislegu ástríðu? Eða vilja þeir bíða þess að skoðanakannanir sýni þeim fram á enn frekara fylgishrun? Hefur ekki stefna þeirra kolfallið á prófinu?

Á meðan þeir velta vöngum yfir þessum samviskuspurningum mættu þeir líka hyggja að því að ákvörðun um að slíta aðildarviðræðum er í raun mun afdrifaríkari en ákvörðunin um að hefja þær var á sínum tíma. Það er ekki bara óskynsamlegt af einangraðri og stórskuldugri þjóð, sem býr við gjaldeyrishöft og er utan gátta alþjóðlegra fjármála, að hafna nánara samstarfi við helstu vina- og viðskiptaþjóðir og þar með mögulegri upptöku gjaldgengrar myntar.

Með því að slíta aðildarviðræðum gætu stjórnvöld verið að útiloka þennan möguleika til langframa. Á það hefur verið bent, bæði af fræðimönnum og embættismönnum ESB, að það sé síst sjálfgefið að viðræður muni hefjast á nýjan leik. Ef mælikvarðinn á þörf fyrir lýðræðislegt umboð er fólginn í mikilvægi ákvörðunar þá er ennþá ríkari ástæða til þess að tryggja slíkt umboð ef slíta á aðildarviðræðum við ESB. Og það ber að árétta í þessu samhengi að aðildarumsóknin fól í sér að málið skyldi leitt til lykta í almennri þjóðaratkvæðagreiðslu. Í dag vilja þingflokkar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks hafa það úrslitavald út af fyrir sig.

Stjórnvöld virðast ætla að horfa fram hjá loforðum sínum og ætlaðri sannfæringu. Nú er ljóst að nýkviknuð lýðræðisástin risti ekki djúpt heldur var hún einber og innantómur uppspuni, sýndarmennska. En hafi nokkurn tíma verið eitthvert bit í röksemdinni um lýðræðislegt umboð, þá hlýtur hún að bíta fast í samvisku sjálfstæðismanna í dag.

Lesendur Vísis geta sent inn greinar á greinar@visir.is. Greinunum þarf að fylgja mynd af höfundi.