Hálfkák á ögurstund

Eftir ósigurinn í öldungardeildarþingkosningunum í Massachusetts hafa demókratar í Bandaríkjunum misst 60 sæta meirihlutann sem þeir þurfa til að fá endurbætur í heilbrigðisþjónustu og fleiri frumvörp samþykkt. Þetta hefur breytt landslaginu í bandarískum stjórnmálum - í bili að minnsta kosti. En hvað segja úrslitin um bandaríska kjósendur og efnahagsástandið?

Úrslitin fela ekki í sér stefnubreytingu til hægri, eins og sumir álitsgjafar halda fram. Í Oregon, hinum megin í Bandaríkjunum frá Massachusetts, var til dæmis verið að samþykkja skattahækkanir í allsherjaratkvæðagreiðslu. Skilaboðin eru frekar þau sömu og kjósendur sendu með kjöri Bill Clinton fyrir sautján árum: efnahagsástandið og atvinna er það sem máli skiptir. Efnahagsástandið í Bandaríkjunum er í kalda koli - jafnvel þótt hagvöxtur hafi myndast á ný og bankamenn þiggi aftur himinháar bónusgreiðslur. Sjötti hver Bandaríkjamaður í leit að fullri vinnu finnur hana ekki; 40 prósent af atvinnulausum hafa verið án atvinnu í hálft ár eða lengur. Eins og Evrópubúar komust að fyrir löngu, aukast erfiðleikarnir eftir því sem atvinnuleysið teygist á langinn; dýrmæt reynsla fer í súginn, horfurnar versna og sparifé klárast. Búist er við að gengið verði að húsnæðislánum að andvirði 2,5 til 3,5 milljarða dala, sem er meira en í fyrra. Gert er ráð fyrir gjaldþrotahrinu hjá stórum fasteignafyrirtækjum. Jafnvel fjárlagaskrifstofa Bandaríkjaþings spáir því að atvinnuleysi verði ekki komið í eðlilegt horf fyrr en um miðjan áratuginn.

Bilið breikkarBarack Obama Bandaríkjaforseti tók mikla áhættu í upphafi stjórnartíðar sinnar. Í stað breytinganna sem lofað var í kosningabaráttu hans, hélt hann í marga af fyrri embættismönnum og viðhélt gömlu „brauðmola"-aðferðinni til að takast á við fjármálakreppuna. Skilaboðin virtust vera þau að besta leiðin til að gæta hagsmuna heimilanna og launþeganna væri að sjá bönkunum fyrir nægum peningum.

Þegar Clinton gerði umbætur á velferðarúrræðum fyrir fátæka voru sett skilyrði; umsækjendur urðu líka að leita sér að vinnu og mæta á námskeið. En þegar bankarnir fengu sína velferðarstyrki voru þeim ekki sett nein slík skilyrði. Hefði þetta dugað til að koma Bandaríkjunum úr kreppunni hefði Obama komist hjá ýmsum heimspekilegum álitamálum. En það tókst ekki og það er langt síðan andúð almennings í garð bankanna hefur verið jafn mikil og nú.

Obama vildi brúa bilið milli sem George W. Bush hafði breikkað á milli ríkra og fátækra. En bilið hefur breikkað enn meira og tilraunir forsetans til að gera öllum til geðs eiga líklega ekki eftir að sefa neinn.

Verður ekki sleppt og haldiðHarðlínumenn í ríkisfjármálum, sérstaklega í hópi bankamanna, létu lítið fyrir sér fara meðan ríkið var að bjarga bönkunum fyrir horn en eru nú komnir tvíefldir til baka. Þeir bera við áhyggjum af fjárlagahalla til að réttlæta niðurskurð. En slík viðhorf til ríkisreksturs eru ekki hótinu skárri en nálgun bankamanna á eigin rekstri.

Stórfelldur niðurskurður á þessum tímapunkti veikir hagkerfið. Ef eytt væri í fjárfestingar sem skiluðu ekki nema sex prósenta arði, myndu langtímaskuldir minnka þrátt fyrir aukinn fjárlagahalla til skamms tíma, þökk sé hærri skatttekjum sem myndast af meiri skammtímaútgjöldum og hraðari vexti til lengri tíma.

Obama reyndi hið ómögulega, að bæði örva hagkerfið og gera harðlínumönnunum til geðs. Tillögur hans um niðurskurðaraðgerðir fældu hins vegar frá frjálslynda demókrata og gengu of skammt til að sætta harðlínumennina. Aðrar aðgerðir til að koma miðstéttinni til hjálpar sýna kannski hvar hjarta forsetans liggur, en þær eru of litlar að sniðum til að skipta máli.

Breytingar krefjast forystuÞrenns konar aðgerðir gætu skipt sköpum: að ráðast aftur í björgunaraðgerðir, að stemma stigu við að gengið verði að húsnæðislánum (25 prósent húsnæðislána eru hærri en verðmæti eignarinnar) og endurbætur á fjármálakerfi bankanna.

Fyrir ári var pólitísk innistæða Obama það mikil að hann hefði mögulega getað hrint þessum málum í framkvæmd og snúið sér að öðrum aðkallandi úrlausnarefnum. En svigrúm hans hefur stórlega minnkað síðan þá; fólk er reitt, ringlað og vonsvikið; björgunaraðgerðir fyrir bankana komu lánveitingum ekki aftur á strik, eins og þeim var ætlað, örvunaraðgerðir höfðu áhrif en ekki nógu mikil og atvinnuleysi hefur snaraukist.

Upp eru efasemdir um að Obama takist að hrinda í framkvæmd löngu tímabærum breytingum á bankakerfinu og hinum alltof áhættusæknu risabönkum. Ef það mistekst, er líklegra en ekki að önnur fjármálakreppa ríði yfir áður en langt um líður.

Flestir einblína hins vegar á kreppu dagsins í dag, ekki morgundagsins. Næstu tvö ár er búist við að hagvöxtur verði of lítill til að anna nýliðun á vinnumarkaði, hvað þá uppræta atvinnuleysi.

Þótt óbeislaðir markaðir hafi leitt þessa ógæfu yfir okkur, koma þeir okkur ekki út úr henni. Ríkið verður að grípa inn í og það krefst röggsamrar og skilvirkrar pólitískrar forystu.

Höfundur er Nóbelsverðlaunahafi í hagfræði og prófessor við Columbia-háskóla í Bandaríkjunum.