Samfélagshugsjónir afturhalds 18. aldar lifa áfram

Bjarni Halldórsson, sýslumaður og klausturhaldari að Þingeyrum (1703-1773) er meðal merkustu Íslendinga á 18. öld. Þegar Skúli Magnússon landfógeti krafðist frjálsrar verslunar í landinu um 1767, var ákveðnaðsti andstæðingur hans ekki einokunarkaupmaður heldur sýslumaður Húnvetninga, Bjarni Halldórsson. Hann vildi hafa einokunarverslunina áfram. Hann fékk meirihluta annarra íslenskra embættismanna til liðs við sig 1770, meðal annars þann tiltölulega unga amtmann og skjólstæðing sinn, Ólaf Stefánsson, síðar stiftamtmann.

Rök Bjarna voru einkum þessi: Íslendingar væru allt of ósiðaðir og þekkingarsnauðir til að reka utanríkisverslun eða fara með peningaviðskipti. Auk þess eigi verslun ekki við skaplyndi Íslendinga sem væru hvekktir af sólarleysi og kulda; einnig gætu verslunarumsvif landsmanna verið til skaða fyrir jafnvægi bjargræðisveganna og minnkað möguleika góðbænda til að ráða til sín gott vinnufólk. Framtíðarsýn Bjarna var harla þjóðernissinnuð, sbr. þau orð hans að hann óskaði „einskis fremur en að landið mætti hafa áfram sín gömlu lög, sína gömlu siði og sinn sérstaka rétt og viðhalda fátækt sinni án frekari útgjalda, byrða og þyngsla". (Sjá bréf Bjarna Halldórssonar til Landsnefndarinnar fyrri, í 2. bindi útgefinna skjala nefndarinnar, í útgáfu Bergsteins Jónssonar, Reykavík 1961).

Þótt viðhorf Íslendinga til einokunarverslunar breyttust nokkuð fyrir tilstuðlan Jóns Sigurðssonar á 19. öld, héldust samt flestir þeirra að treysta ofangreindum viðhorfum Bjarna sýslumanns langt fram á 20. öld og þau virðast aftur vera að sækja á. Viðskipti í höndum samlanda eru víða almennt litin hornauga og blanda einangrunarstefnu og þjóðernishyggju er að eflast. Um er að gera að halda í sérstakan fornan rétt og endurreisa gamla atvinnuhætti fátæks samfélags. Þetta illa hefur Hrunið í október 2008 leikið marga landsmenn.

Nýlega átti ég samtal símleiðis við félaga minn í stjórnmálum, sem telur sig vera ótvíræðan vinstri mann og óvin allrar frjálshyggju. Margt var honum ofarlega í huga. Einkum taldi hann það siðlaust að stjórnmálamenn sætu í stjórnum opinberra fyrirtækja eða rækju erindi þeirra á erlendri grundu.

Ég spurði hverjir ættu þá að sitja í stjórnum opinberra fyrirtækja eða reka erindi þeirra. Hann dróg í efa að slík fyrirtæki ættu að vera til en dróg nokkuð í land þegar ég spurði hvort öll viðskipti við útlönd ættu aðeins að vera í höndum einkaaðila. Taldi samt áfram að stjórnmálamenn ættu ekki að vera í stjórnum neinna fyrirtækja. Ég spurði hann hverjir ættu þá að vera í stjórnunum, viðskiptajöfrar úr einkageiranum, jafnvel úr bönkunum?

Aftur var honum svarafátt en greip til þessarar varnar: Íslendingar eiga ekkert að sinna utanríkisviðskiptum. Að svo miklu leyti sem þau væru nauðsynleg, ættu útlendingar að sjá um þau, þeir væru miklu færarari til þess. Sem sagt: Þessi gamli félagi vildi fá svipað skipulag og ríkti hér í utanríkisviðskiptum til 1914, með danska kaupmenn og samfélagshugsjón Bjarna á Þingeyrum frá 1770 að leiðarljósi.

Þannig hefur Hrunið leikið bestu menn grátt. Tekið skal fram að viðtal þetta kom í kjölfar þess að við ræddum um hverjir ættu að vera frambjóðendur Samfylkingarinnar í næstu borgarstjórnarkosningum og ég taldi Sigrúnu Elsu Smáradóttur vera heppilega til að skipa annað sætið þar sem hún hefði gott vit á fjármálum og viðskiptum og væri strangheiðarleg. Viðmælandi minn taldi heiðarleikann að vísu vera kost en kvaðst aldrei styðja til stjórnmálaáhrifa einstakling með vit eða metnað í fjármálum og viðskiptum, allra síst konu.

Höfundur er fyrrverandi prófessor.