Davíð og DeCode

Þjóðin er nú í naflaskoðun vegna hruns bankanna og hvað gerðist í aðdraganda þess. Í þessu samhengi er fróðlegt að rifja upp sögu Íslenskrar erfðagreiningar. Það leikrit er um margt líkt sjálfu hruninu og aðdraganda þess enda persónur og leikendur hinir sömu. Þeir sem fóru með helstu hlutverk hafa ýmist verið ákærðir eða eru stimplaðir sem siðlausir og/eða glæpamenn. En hvers vegna lærðu menn ekkert af ótrúlegum uppgangi og hruni fyrirtækis sem byggt var á sandi?

Árið 1996 er DeCode Genetics stofnað og dótturfélag þess Íslensk erfðagreining (ÍE) hefur starfsemi. Þarna skýtur stofnendum og hugmyndasmiðum fyrirtækisins, þeim Kára Stefánssyni og Hannesi Smárasyni, fyrst upp á stjörnuhimininn. Fljótlega byrja yfirlýsingar að streyma frá fyrirtækinu um ótrúlegar uppgötvanir og eigið ágæti. Fjölmiðlar spila með alveg frá byrjun.

Davíð Oddson forsætisráðherra veitir ÍE pólitíska fyrirgreiðslu frá fyrsta degi sem varla á sér hliðstæðu. Meðal þess sem byrjað er á er frumvarp til laga um „gagnagrunn á heilbrigðissviði". Höfundur laganna er Baldur Guðlaugsson lögfræðingur sem þessa dagana dvelur í dómsal ákærður fyrir innherjasvik. Margir töldu lagafrumvarp þetta siðlaust með öllu og mikil umræða verður um það. Þrátt fyrir það leggur Alþingi blessun sína yfir þetta (des. 1998).

Fyrirtækið er duglegt að safna þjóðþekktu fólki í kringum sig. Vigdís Finnbogadóttir sest í stjórn og Ólafur Ragnar Grímsson gerist fljótlega sérstök klappstýra. Þannig er forstjóra NASDAQ boðið til kvöldverðar á Bessastöðum til að liðka fyrir skráningu fyrirtækisins á almennan markað. Páll Magnússon, þekktur fjölmiðlamaður og núverandi útvarpstjóri, er gerður að fjölmiðlafulltrúa og svona mætti lengi telja.

Ráðamenn og ríkisstjórn eru tíðir gestir á samkomum þar sem greint er frá stórkostlegum uppfinningum, forskoti fyrirtækisins eða þá að undirritaðir eru tímamótasamningar. Þetta líkist trúarsamkomum eða peppfundum píramídafyrirtækja. Frægasta dæmið er þegar Davíð situr í hásæti við undirritun samnings við þekkt lyfjafyrirtæki 1998. Í kjölfarið hefjast æðisgengin viðskipti með óskráð hlutabréf fyrirtækisins og atburðarás sem er alveg sambærileg við aðdraganda bankahrunsins áratug síðar.

Fyrirtækið bólgnar út með leifturhraða sem og kostnaður og tap við rekstur þess meðan hlutabréfin stefna í óþekktar hæðir. Sumarið 1999 þá kaupa ríkisbankarnir þrír, Landsbanki, Búnaðarbanki og Íslandsbanki hlutabréf í ÍE fyrir 6 milljarða króna til að forða félaginu frá gjaldþroti. Margeir Pétursson viðskiptasnillingur kallar þetta hins vegar traustsyfirlýsingu og „magnaðasta viðskiptatækifæri sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir".

Bankarnir reyna auðvitað að losa sig við þessi bréf á sem hæsta verði. Til að tryggja áframhaldandi uppsveiflu hlutabréfanna þá er áróður fjölmiðla hertur enn frekar. Hver uppfinningin rekur aðra og yfirburðir, sérstaða og snilld eru „orð" sem æ oftar eru notuð. Engu líkara en þarna sé komið uppkastið að frægri ræðu forsetans um íslenska efnahagsundrið.

Ef einhver gagnrýni heyrist þá er reynt að kæfa hana í hvelli. Oftar en ekki er það einhver ráðherra eða þingmaður sem stígur fram og talar um ómaklegar árásir og öfund. Viðbrögð sem allir kannast við frá því rétt fyrir hrun.

Allir sem vilja vita sjá að þetta er ein stór leiksýning. Forstjórinn heldur til á Alþingi og þingmenn eru inn á gafli hjá ÍE. Ríkisstjórnin virðist bókstaflega vera í vinnu hjá fyrirtækinu. Tengsl stjórnmálamanna og fyrirtækis hafa aldrei verið sýnilegri. Afrek á vísindasviðinu eru stórlega ýkt ef ekki hrein lygi. Ítök fyrirtækisins í fjölmiðlum, sem fjalla ekkert um þennan vef lyga, spillingar og siðleysis, eru augljós.

Það er svo í júlí 2000 sem fyrirtækið er loks skráð á NASDAQ- markaðinn. Við þetta hrapa hlutabréfin í verði. Fyrirtækið þolir bersýnilega illa smá birtu. Hannes Smárason yfirgefur sökkvandi skipið sama ár með fullar hendur fjár og heldur áfram farsælum ferli sem flestir þekkja.

Þrátt fyrir bakslag er hvergi slegið af í áróðrinum. Dansinn kringum gullkálfinn má ekki stöðva. Samt er svo illa komið 2002 að Alþingi neyðist til að samþykkja 20 milljarða ríkisábyrgð á láni til handa ÍE. Málið er að mestu í höndum Geirs Haarde fjármálaráðherra sem nú er á leið í dómsal. Þrátt fyrir þennan greiða og að þingheimur sé allur af vilja gerður þá liggur leiðin bara niður á við. Fyrirtækið skrimtir samt furðu lengi en er að lokum lýst gjaldþrota 2009.

Örfáum dögum fyrir fyrirséð gjaldþrot fær ÍE 1,5 milljarða lán frá ríkisbankanum Landsbankanum (jan. 2009) að því er virðist að tileggjan kúlulánadrottningarinnar Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur menntamálaráðherra. Fyrirtækið virðist enn hafa fullkomna stjórn á ráðherrum og ríkisstjórn. Ríkisbanki er nú enn á ný farinn að styðja við bakið á fyrirtækinu eins og tíu árum fyrr. Hvað liggur að baki þessari fyrirgreiðslu?

Þrátt fyrir risa gjaldþrot og að um bandarískt fyrirtæki sé að ræða þá eru Kári og co. enn í brúnni á Íslenskri erfðagreiningu. Það hvílir þykk þoka yfir höllinni í Vatnsmýrinni þar sem hirðin heldur til eins og ekkert hafi í skorist. Þessu svipar til íslensku bankanna.

Segja má að tjöldin fari að falla upp úr 2002. Flestir búnir að afskrifa ævintýrið sem gjaldþrota loftbólu. Menn virðast hins vegar engan lærdóm draga af falli fyrirtækisins enda uppteknir við að einkavæða bankana svo ballið geti haldið áfram. Ekkert af þeim stórkostlegu sigrum á vísindasviðinu, lækningum og lyfjum sem fyrirtækið lofaði landsmönnum hafa orðið að veruleika.

Það umhverfi og andrúmsloft, siðleysi og sukk, sem búið var til á kerfisbundinn hátt undir stjórn útrásarvíkinga og stjórnmálamanna kringum Íslenska erfðagreiningu er rannsóknarefni. Þetta var uppskriftin að hruninu. Múgsefjun þjóðarinnar á þessum tíma var um margt merkileg en um leið hlýtur að þurfa að fletta ofan af leikritinu, höfundum þess og leikendum. Gestir, sem klöppuðu í leikhúsi fáránleikans, fá aldrei endurgreitt enda eiga það varla skilið.