Að dæma í eigin sök

Vigdís Erlendsdóttir skrifar um barnavernd.

Það er aldrei trúverðugt þegar menn gerast dómarar í eigin sök. Sama máli gegnir um stofnanir. Þær geta hvorki dæmt í eigin málum né verið eftirlitsaðilar með sjálfum sér ef traust á að ríkja um starfsemi þeirra. Þetta sanna ótal sorgleg dæmi og eitt slíkt ætla ég að gera að umtalsefni hér.

Þriðja febrúar sl. var maður sem starfað hafði á meðferðarheimili fyrir börn sakfelldur í Héraðsdómi Norðurlands-eystra fyrir kynferðisbrot gegn tveimur stúlkum sem þar höfðu verið vistaðar. Ekki var ákært fyrir þriðju stúlkuna sem einnig hafði borið manninn sökum. Heimilið sem um ræðir lýtur yfirumsjón Barnaverndarstofu en meðferðarheimili landsins eru rekin á grundvelli þjónustusamninga við stofuna sem jafnframt hefur fjárhagslegt og faglegt eftirlit með þeim.

Í fréttum um málið kom fram að maðurinn hafði áður verið sakaður um kynferðisbrot á meðferðarheimilinu en þá greindi stúlka frá því að hann hefði misnotað hana og aðra stúlku sem þar var vistuð. Maðurinn var þá leystur tímabundið frá störfum en hóf störf á öðru meðferðarheimili þegar rannsókn lögreglu leiddi ekki til ákæru. Þegar það heimili var lagt niður fór maðurinn aftur í sitt gamla starf.

Í dómi héraðsdóms kemur fram að stúlkan sem fyrst bar fram ásakanir um kynferðisbrot af hendi mannsins gaf skýrslu um málið sama dag og hún útskrifaðist af meðferðarheimilinu. Hin stúlkan var enn vistuð á heimilinu og laut því umsjá vinnuveitanda mannsins og vinnufélaga þegar hún gaf skýrslu nokkrum dögum síðar. Neitaði hún við skýrslutöku að brotin hefðu átt sér stað. Tæpu ári síðar greindi hún fósturforeldrum sínum frá brotunum en þá höfðu henni borist upplýsingar um að þriðja telpan sem þá var vistuð á heimilinu sætti áreitni af hendi mannsins sem enn var þar starfandi. Fram kom fyrir dómi að stúlkunni hafi fundist þær væntingar standa til hennar er hún gaf skýrslu í fyrra skiptið að hún myndi ekki staðfesta frásögn stúlkunnar sem fyrst hafði greint frá brotunum.

Í viðtali við DV þann 29. sept. 2009 segir forstjóri Barnaverndarstofu það meginreglu „að ef rannsókn leiði til ákæru [sé] mönnum sagt upp störfum þó sekt hafi ekki sannast“. Stofan geri jafnframt sínar eigin athuganir.

„Það skiptir máli að það ríki traust um okkar starfsemi og börn njóti vafans. En með þessu erum við ekki að taka þá afstöðu að það dugi eitt og sér að barn beri á starfsmann háttsemi af þessu tagi. Það þurfa að vera ákveðin rök eða ákveðin málsatvik að mati stofnunarinnar sem leiða til slíkrar ákvörðunar.“

Ekki reyndust börnin njóta vafans í því máli sem hér er til umfjöllunar. Þá liggur mál stúlkunnar sem ekki var ákært fyrir óbætt hjá garði. Starfsmenn barnaverndarnefnda viðkomandi sveitarfélaga gerðu það sem þeim bar sem og lögregla sem rannsakaði og upplýsti málið. Framlag Barnaverndarstofu til lausnar málsins er hins vegar vandséð. Stofan leysti manninn tímabundið frá störfum, fékk honum svo starf á öðru meðferðarheimili og heimilaði honum að lokum að snúa aftur á sinn gamla vinnustað. Ekki var séð til þess að stúlkan sem gefa skyldi skýrslu í málinu yrði vistuð annars staðar meðan málið var í rannsókn. Þó hefði hverjum þeim sem hefur lágmarksþekkingu á þessum málaflokki mátt vera ljóst að vera hennar á vistheimilinu gæti dregið úr líkum á því að hún segði frá.

Ætla má að ómarkviss viðbrögð Barnaverndarstofu í þessu máli skýrist af hinu tvöfalda hlutverki hennar sem veitandi þjónustu og eftirlitsaðili. Þá er tilraun Barnaverndarstofu til að búa sér til ytri mælikvarða á hvenær starfsmanni sem borinn hefur verið sökum sé treystandi til að vinna á meðferðarheimilum byggð á misskilningi. Ákvörðun um ákæru er ágætur mælikvarði á líkur á að sekt sannist fyrir dómi en afleitur mælikvarði á hvort manni sé treystandi fyrir börnum og ætti því ekki að hafa neitt vægi við slíkt mat.

Enn og aftur hefur sannast sú brýna þörf sem félags- og tryggingamálaráðherra bendir á í yfirlýsingu frá 8. sept. 2009 vegna skýrslu vistheimilanefndar:

„Það er óhjákvæmilegt að koma á algerlega sjálfstæðu eftirliti með velferðarþjónustu á vegum hins opinbera og skilja slíkt eftirlit með öllu frá þeim stofnunum sem taka ákvarðanir um hvar og hvernig þjónusta er veitt, svo ekki sé minnst á þær stofnanir sem þjónustuna veita. Þannig styrkjum við eftirlitið og tryggjum algert hlutleysi þess.“

Höfundur er sálfræðingur.