Eins og ekkert hafi gerst

Opinber stjórnmálaumræða síðustu vikurnar um það hvernig bregðast skuli við kreppunni á Íslandi ber vitni um að sumir stjórnmálaforingjar eru ekki reiðubúnir að draga lærdóm af hrakföllum síðustu missera og taka til endurskoðunar þá stefnu sem flestum ber saman um að átti mikinn þátt í þeim.

Í bakgrunni fjármálahrunsins er nýfrjálshyggjan. Hér var hún framkvæmd á óábyrgari hátt en dæmi munu finnast um í okkar heimshluta. Matadorar hins einkavædda bankakerfis fengu að leika lausum hala og létu stjórnast af glýju skjótfengins gróða. Til þess nutu þeir velþóknunar þeirra stjórnmálaafla, einkum Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks, sem höfðu skapað þeim skilyrði til þess ábyrgðarlausa athæfis sem lýðum varð ljóst með hruninu. Þessi stjórnmálaöfl gáfu Landsvirkjun heimild til að vinna óbætanleg spjöll á íslenskri náttúru og veita álrisanum Alcoa starfsleyfi sem fékkst þó aðeins út á undanþágu frá alþjóðlegu samkomulagi um mengunartakmarkanir (Kyoto-bókuninni). Flestum er nú ljóst að virkjunarframkvæmdirnar við Kárahnjúka og bygging Alcoa-verksmiðjunnar áttu drjúgan þátt í að magna upp það ástand, með ofþenslu og hávaxtastefnu, sem endaði í hrunadansinum. Ætti reynslan af þessu framferði öllu ekki að kenna mönnum að fátt er háskalegra velfarnaði einnar þjóðar en stjórnvöld og fjárfestingarbankar sem í sameiningu láta skammtímasjónarmið ráða ferðinni?

Úrræði „Kárahnjúkaflokkanna“Af yfirlýsingum forystumanna þeirra flokka („Kárahnjúkaflokkanna“), sem öðrum fremur kölluðu hrunið yfir Íslendinga, verður því miður ekki séð að þeir hafi dregið lærdóm af því og tamið sér ábyrgari stefnu. Valkosturinn, sem Sjálfstæðisflokkurinn teflir fram sem kreppuúrræði, er atvinnustefna sem hefur að þungamiðju nýtingu orkulinda (jarðvarma og fallvatna) í þágu áframhaldandi stóriðju. Þar eru efst á blaði tvær risastórar álverksmiðjur í Helguvík og á Bakka við Húsavík, auk stækkunar þeirrar sem fyrir er í Straumsvík. Formaður flokksins boðar að með slíkum framkvæmdum verði komist hjá því að auka skattaálögur á landsmenn til mótvægis við hinn gríðarlega halla ríkissjóðs. Skattastefnu ríkisstjórnarinnar hefur formaðurinn kallað „brjálaða“ leið.

Hvað úrkosti í atvinnuuppbyggingu varðar, er svipað uppi á teningnum hjá varaformanni Framsóknar, Höskuldi Þórhallssyni (sjá grein hans í Fréttablaðinu 5. nóv. sl.). Svonefnda umhverfisvæna orku beri að nýta í þágu álvers á Bakka við Húsavík sem muni glæða atvinnulíf á Húsavík og öllu Norðurlandi. Ekki orð um það að varhugavert kunni að vera að halda áfram á þeirri braut sem atvinnulífi á Austurlandi var mörkuð með Alcoa-verksmiðjunni þar.

Ekki verður komist hjá að minna á að Samfylkingin slóst í lið með álvæðingunni þegar hún greiddi götu Kárahnjúkavirkjunar á Alþingi og í borgarstjórn. Það veldur sérstökum áhyggjum að heyra nú Jóhönnu forsætisráðherra taka undir stóriðjukröfurnar sem helsta úrræði í atvinnumálum Íslendinga. Hvar er ábyrgðarkenndin?Þrennt vekur nú sérstaka athygli í málflutningi Kárahnjúkaflokkanna.

Í fyrsta lagi er látið að því liggja að jarðhitasvæðin suðvestan- og

norðaustanlands geti lagt fyrirhuguðum tveimur risaálverum til þá orku sem þau munu þurfa á að halda fullbyggð þannig að komist verði að mestu hjá því að grípa til vatnsaflsvirkjana í gamla stílnum. Hvað álverið í Helguvík áhrærir hefur þó Sigmundur Einarsson jarðfræðingur sýnt fram á að mikið vantar á hægt verði að virkja slíkt magn jarðvarma í náinni framtíð (sjá grein Sigmundar, www.smugan.is, 13. nóv.). Hvað um álverið á Bakka? Eru horfurnar eitthvað betri þar hvað það varðar að beisla nægilega varmaorku fyrir fullbyggt álver?

Í öðru lagi – og nátengt hinu fyrrnefnda – er látið eins og virkjanleg jarðvarmaorka muni á næstunni ekki aðeins duga til handa risaálverunum tveimur og stækkuðu álveri í Straumsvík heldur skapi hún nú þegar skilyrði fyrir ýmsar aðrar atvinnuskapandi framkvæmdir eins og netþjónabú í Sandgerði og á Keflavíkurflugvelli. Það verður að teljast ábyrgðarlaust athæfi hjá stjórnmálaforingjum að gylla fyrir þjóðinni ný atvinnutækifæri á jafnfölskum forsendum. Eða hvernig skyldu þeir koma út ef brugðið væri á þá mælikvarða hinna nýja gilda sem nýafstaðinn þjóðfundur hefur boðað?

Í þriðja lagi er ljóst að Kárahnjúkaflokkarnir skirrast ekki við að nota kreppuástandið, sem þeir bera höfuðábyrgð á, til þess að leiða kjósendur til fylgis við áframhaldandi álvæðingu landsins. Verði hún að veruleika munu allir helstu orkukostir landsins bundnir að miklu leyti einni atvinnugrein sem legði þá að líkindum til meirihlutann af öllu verðmæti vöruútflutnings frá landinu. Ef svo færi mundu ekki mörg þróunarlönd jafnast á við Ísland að efnahagslegri einhæfni.

Loks blasir við að hrunið hefur orðið Kárahnjúkaflokkunum tilefni að kæfa í eigin röðum þann vott af umhyggju fyrir umhverfinu sem farið var að brydda á í málflutningi þeirra „fyrir hrun“. Áframhaldandi álvæðing er nú boðuð rétt eins og hún sé óviðkomandi þeim ógnum sem nú steðja að mannkyni, losun gróðurhúsalofttegunda og hlýnun loftslags. Málflutningurinn fyrir áframhaldandi álvæðingu endurómar hér þau skammtímasjónarmið sem réðu ferðinni hjá þessum sömu flokkum fyrir 2007. Þrátt fyrir hrunið er eins og ekkert hafi gerst.

Höfundur er prófessor.