Ráðgefandi þjóð?

Njörður P. Njarðvík skrifar um stjórnlagaþing

Hér í Fréttablaðinu var nýlega sagt frá stjórnarfrumvarpi um stjórnlagaþing, og er þar einkum tvennt sem vekur undrun og spurningar. Verksvið og áhrif.

Samkvæmt frumvarpinu getur stjórnlagaþing ákveðið að fjalla um þau atriði sem það sjálft kýs. Hugsið ykkur hvað stjórnmálamenn eru góðir við þjóðina!

En svo fylgja auðvitað fyrirmæli um, hvað skuli raunverulega rætt. Hvergi er minnst á að semja skuli nýja stjórnarskrá, heldur kroppa í hana hér og þar. Þótt auðvitað sé mikils virði að endurskoða undirstöður íslenskrar stjórnskipunar. Ekki skal það vanmetið. En ekki fær stjórnlagaþing að ákveða sjálft starfshætti sína. Vandlega er tilgreint hvenær þingið skuli sitja, í þremur lotum nákvæmlega tilgreindum, og hvenær það skuli skila af sér niðurstöðum. Þetta þing á að kosta skattgreiðendur allt að 392 milljónum króna. Þar er allmiklu til kostað, þegar haft er í huga hversu takmarkað vald þessu þingi er skammtað.

Í frumvarpinu er nefnilega gert ráð fyrir að stjórnlagaþing sé einungis ráðgefandi. Það á að senda niðurstöður sínar til Alþingis, þar sem stjórnmálamenn geta haft þær að engu. Í því felst í raun eins konar þegjandi yfirlýsing þeirra: Þjóðin má kjósa stjórnlagaþing, en við ráðum. Þjóðin má vera ráðgjafi um lýðræðið, en við ráðum hvernig því skuli háttað. Það vald skal þjóðin ekki taka frá okkur. Við erum að vísu kosnir til að starfa í umboði þjóðarinnar, en þegar búið er að kjósa okkur, þá skal þjóðin starfa samkvæmt okkar umboði.

Stjórnmálamenn ætlast til þess að fá að ráða sjálfir sínum eigin reglum, hvert skuli vera valdsvið þeirra og valdatakmörk. Þeir ætla með öðrum orðum að vera yfirmenn sjálfs sín. Svona er einfalt að snúa lýðræðinu á hvolf.

Þessu verður þjóðin að mótmæla kröftuglega. Stjórnlagaþing á að starfa í umboði þjóðarinnar, ekki stjórnmálamanna. Því á ekki að segja fyrir verkum. Niðurstöður stjórnlagaþings, nýja stjórnarskrá, á að bera undir þjóðina sjálfa í beinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Þjóðin á að ráða sér sjálf, ekki láta stjórnmálamenn skammta sér takmörkuð afskipti af grundvelli íslenskra stjórnarhátta.

Höfundur er rithöfundur og prófessor emeritus.