Stjórnir hinna glötuðu tækifæra

Núverandi forseti lýðveldisins talaði í tvígang um að söguleg tækifæri til myndunar félagshyggjustjórnar hefðu glatast, eftir að Alþýðuflokkur og Framsóknarflokkur ákváðu frekar að snúa sér að Sjálfstæðisflokki eftir kosningar 1991 og 1995. Nú má enn heyra menn tala um glatað sögulegt tækifæri til myndunar félagshyggjustjórnar, þegar Samfylkingin hefur myndað stjórn með Sjálfstæðisflokknum.

Það má segja að margar örlagagletturnar eigi sér stað í kringum stjórnarmyndun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Þetta kom berlega í ljós á fundi sem Félag stjórnmálafræðinga hélt í Odda í dag um stjórnarskiptin í sögulegu samhengi.

Guðni Th. Jóhannesson er mörgum fróðari um sögu stjórnarmyndana og hann velti upp ýmsum hliðum þeirra á fundinum í dag. Hann sagði núverandi forseta m.a. hafa brugðið út af hefð þegar hann talaði ekki við alla leiðtoga stjórnmálaflokkanna í upphafi stjórnarmyndunar, þótt augljóst væri að formaður Sjálfstæðisflokksins ætti að fá umboðið. Í staðinn fór Geir til Bessastaða og baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt og fór fram á umboð til myndunar nýrrar stjórnar.

Guðni Th. sagði að svipað hafi gerst áður þegar Framsóknarmenn lýstu því yfir í Ríkisútvarpinu eftir viðreisnarstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks missti meirihluta sinn árið 1971, að þeir ættu að fá stjórnarmyndunarumboðið. Ein örlagaglettan.

Þá segir Guðni Th. að Kristján Eldjárn forseti Íslands hafi skrifað í dagbók sína:

"Þetta tel ég alls ekki velsæmi. Mér hefur ekki dottið í hug að svona framgangsmáti ætti sér stað. Þarna er verið að taka frumkvæðið af forseta. Svo kemur hann eins og hálfviti á eftir og felur manni að gera það sem hann er búinn að segja opinberlega að eigi að fela sér." (Dagbók Kristjáns Eldjárns 18. júní 1971)

Nú tala forystumenn stjórnarandstöðunnar um glatað söglegt tækifæri til myndunar félagshyggjustjórnar, en það hafa þeir gert allt frá 1991, þegar Alþýðuflokkurinn kaus að mynda ríkisstjórn með Sjálfstæðismönnum, þótt félagshyggjustjórn undir forystu Framsóknarmanna hefði nauman meirihluta til að halda áfram.

Guðni Th. segir að margir hafi verið til að gagnrýna þetta. Þeirra á meðal Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi formaður Alþýðubandalagsins, sem sagðist ekki skilja að Jón Baldvin Hannibalsson formaður Alþýðuflokksins vildi frekar fara í stjórn með Davíð Oddssyni.

Þessa gagnrýni endurtók Ólafur Ragnar þegar Framsókn kaus að mynda stjórn með Sjálfstæðisflokknum 1995 í stað vinstristjórnar með Alþýðubandalagi og Alþýðuflokki. Þá tók Jón Baldvin Hannibalsson formaður Alþýðuflokksins undir þá gagnrýni. Enn ein örlagaglettan.

Og gagnrýnin var endurtekin 2003, þegar formaður Framsóknarflokksins hafnaði tilboði Össurar Skarphéðinssonar, þáverandi formanns Samfylkingarinnar, um forsætisráðherrastól í vinstristjórn. En 2007 telur forsetinn sem talaði sem formaður um glötuð tækifæri 1991 og 1995, ekki ástæðu til að tala við leiðtoga stjórnarandstöðunnar.

Guðni Th. sagði í fyrirlestrinum í dag að menn ættu ekki að gera öðrum upp skoðanir eða giska hvernig þeim liði en hann ætlaði að taka þá áhættu að giska á að Ólafi Ragnari hafi ekki líkað alls kostar þegar Geir H. Haarde tilkynnti í fjölmiðlum að hann ætlaði ekki bara að biðjast lausnar heldur einnig fara fram á það við forseta að fá stjórnarmyndunarumboðið.

"En hvað veit ég," sagði Guðni Th. Jóhannesson sagnfræðingur, sem segist vona að núverandi forseti haldi til haga minnisblöðum eins og Kristján Eldjárn gerði.