Aldurshnignun Evrópu

Valdas Adamkus, forseti Litháens, sagði í stefnuræðu sinni fyrir skemmstu að þjóðin stæði frammi fyrir þremur stórum áskorunum. Ein þeirra væri "að stöðva útdauða þjóðarinnar". Þessi orð Litháensforseta endurspegla þær áhyggjur sem evrópskir ráðamenn hafa af lýðfræðilegri þróun í löndum álfunnar. Skýrslur sem stofnanir á borð við Sameinuðu þjóðirnar, Evrópuráðið og Evrópusambandið hafa birt á síðustu misserum benda allar í sömu átt: Mikil lækkun fæðingartíðni stefnir í að valda talsverðri fólksfækkun í álfunni á næstu áratugum. Minni fæðingartíðni, ásamt hækkandi meðalaldri, mun einnig valda miklum breytingum á aldurssamsetningu Evrópubúa, sem mun verða mikil prófraun fyrir félagsleg kerfi landanna sem í hlut eiga. Þótt innflytjendur sem streyma til hinna ríkari landa álfunnar dragi að nokkru leyti úr þessum vandamálum skapa þeir jafnframt önnur ekki síður erfið úrlausnarefni. Í Litháen, sem og í mörgum öðrum fyrrverandi austantjaldslöndum, eru horfurnar sérstaklega alvarlegar þar sem þar fer snarlækkuð fæðingartíðni saman við fólksflótta; unga fólkið flykkist úr landi til að leita atvinnu og betri lífskjara í hinum ríkari löndum álfunnar. Hundruð þúsunda manna, mest ungt fólk, hafa flust frá Litháen frá því landið endurheimti sjálfstæði sitt árið 1991. Straumurinn hefur að sögn frekar aukist en hitt frá því landið fékk aðild að Evrópusambandinu fyrir ári, þar sem aðildin gerir Litháum auðveldara að fá atvinnuréttindi í öðrum ESB-löndum. Reiknað hefur verið út að búast megi við því að íbúafjöldi Litháens falli úr 3,5 milljónum nú í um þrjár milljónir árið 2050. Horfurnar eru síst skárri í hinum Eystrasaltslöndunum; reiknað er með að íbúatala Lettlands muni á sama tímabili dragast saman um 19,2 prósent og Eistlands um 16,6 prósent. Innflytjendur hægja á fólksfækkuninni Íbúum Evrópu hefði fækkað um 4,4 milljónir á tímabilinu 1995 til 2000, sem samsvarar um 1,2 prósentustigum, ef ekki hefðu fimm milljónir innflytjenda streymt þangað á þessu tímabili, að því er segir í nýjustu skýrslu Sameinuðu þjóðanna um hag- og félagsþróun í heiminum (UN World Economic and Social Survey). Íbúum Þýskalands, fjölmennasta lands álfunnar utan Rússlands, hefði farið fækkandi allt frá árinu 1970 ef engir hefðu verið innflytjendurnir. Eurostat spáir því að íbúatala Þýskalands muni, þrátt fyrir áframhaldandi innflytjendastraum, lækka um 9,6 prósent fram til ársins 2050, niður í 74,6 milljónir. Jafnvel þótt að meðaltali komi um 600.000 innflytjendur árlega til Evrópu umfram það fólk sem flytur þaðan, eins og skýrsluhöfundar SÞ reikna með að gerist á árabilinu 2000-2050, eru samt sem áður horfur á að heildaríbúafjöldi Evrópulandanna dragist saman um 96 milljónir á þessu tímaskeiði. Á sama tíma fjölgar fólki í öllum hinum heimsálfunum, reyndar misört, mest í Asíu og Afríku. Samkvæmt útreikningum hagstofu Evrópusambandsins, Eurostat, mun innflytjendastraumur til Evrópusambandslandanna valda því að íbúunum fjölgi tímabundið um rúmlega þrettán milljónir á næstu 20 árum. Þannig muni íbúum núverandi ESB-landanna 25 fjölga í 470 milljónir árið 2025. Næstu 25 ár þar á eftir mun þeim fækka aftur um 20 milljónir að sögn Eurostat, en þessar tölur eru alveg í samræmi við útreikninga SÞ sem áður er vitnað til. Hlutfall fólks sem er yfir 65 ára aldri mun líka hækka mikið, úr 16,4 prósentum nú í rétt tæp 30 prósent árið 2050. "Hvort sem okkur líkar betur eða verr mun rík Evrópa með síminnkandi hlutfall íbúafjölda heimsins alltaf verða segull á innflytjendur, og reyndar þurfa á þeim að halda," sagði Terry Davis, forseti Evrópuráðsins, á ráðstefnu í síðasta mánuði um lýðfræðilegar breytingar í álfunni, í kjölfar birtingar skýrslu um sama efni sem unnin var á vegum stofnunarinnar. Davis skoraði á ríkisstjórnir Evrópulanda að grípa til ráðstafana til að ýta undir barneignir Evrópubúa. Allt of margt í vinnumarkaðsreglum, skattkerfi o.s.frv. væri íþyngjandi fyrir fólk sem vildi samræma atvinnuframa og barneignir. Þessu yrði að breyta. Ört "gránandi" þjóðfélög Hlutfall íbúa ESB-landa á aldrinum 15 til 64 ára, virkasta atvinnualdrinum, mun að líkindum lækka úr 67,2 prósentum árið 2004 í 56,7 prósent árið 2050, samkvæmt útreikningum Eurostat. Það samsvarar samdrætti um 52 milljónir manna á atvinnualdri. Fyrirsjáanlegt er að þessi samdráttur verði mikil byrði á vinnandi íbúa álfunnar, sem munu þurfa að fjármagna heilbrigðisþjónustu og lífeyriskerfi samfélaga sem eru sífellt að eldast. Reiknað er með að hæst verði hlutfall aldraðra á Spáni, 35,5 prósent allra íbúanna, árið 2050. Reiknað hlutfall vinnandi hluta íbúanna á þann hluta sem þiggur velferðarþjónustu verður þá 93:100 á Spáni, samkvæmt útreikningi SÞ. Ef engir kæmu innflytjendurnir til Spánar á þessu tímabili yrði þetta hlutfall 100:100 samkvæmt sömu spá. Það þýðir að hver vinnufær einstaklingur myndi í raun þurfa að fjármagna framfærslu eins barns eða eftirlaunaþega. Samkvæmt fyrrnefndri skýrslu Evrópuráðsins eru íbúar Evrópulandanna nú þegar langelstir allra landa heims. Meðalaldur Evrópubúa er meira en tíu árum hærri en meðaltal alls heimsins. "Fólksfækkunin sýnir hve mikilvægt það er að ríkisstjórnirnar taki á vandanum sem fylgir "gránandi" samfélögum," sagði Amelia Torres, talsmaður framkvæmdastjórnar ESB. "Áhrif fólksfækkunar verður meiri háttar viðfangsefni stjórnvalda á næstu áratugum. Bæði það hvernig málið horfir við Evrópubúum, með lækkandi fæðingartíðni og hækkandi hlutfalli aldraðra, og hvernig það horfir við heiminum í heild með hægari fólksfjölgun, endurspeglar einstæðar áskoranir sem krefjast samræmdra pólitískra aðgerða til skemmri og lengri tíma litið," sagði Evrópuráðsforsetinn Davis.