Brjál­æðingar taka völdin

Á sjöunda og áttunda áratugnum sameinuðust ýmsir ólíkir hópar; fatlaðir, litaðir, konur, hinsegin fólk og geðveikir. Þau kröfðust mannréttinda og samfélagsbreytinga. Barátta þessara hópa breytti viðhorfum og leiddi til aukinna réttinda. Á undanförnum árum hafa fleiri og fleiri minnihlutahópar, sem áður þorðu ekki að stíga fram, krafist viðurkenningar og breytinga. Með sýnileika og fræðslu ögra þeir hefðbundnum hugsunarhætti, halda fram rétti sínum til að hafa áhrif og taka með því virkari þátt í samfélaginu.

Sá hópur, sem ég þekki best og hef fengið tækifæri til að vinna með í mörg ár, er hópur fólks sem talinn er vera með geðsjúkdóma. Margir myndu í dag segja að þeir séu með skiljanlega hegðun, tilfinningar og úrvinnsluferli í kjölfar þess sem á undan er gengið í lífi þeirra. Sífellt fleiri úr þeirra röðum hafna því að erfiðleikarnir eigi rætur sínar í gölluðum genum eða sjúkdómum. Þeir horfa frekar til umhverfisþátta eins og síendurtekinna áfalla, fátæktar, vanrækslu, jaðarsetningar, mismununar og skorti á stuðningi.

LET(s) Lead og jafningjar

Í september útskrifuðust 15 nemendur búsettir á Íslandi úr LET(s) Lead (Transformational Leadership Through Lived Experience) náminu við Yale. Þetta er alþjóðlegt leiðtogaþjálfunarnám sem boðið er upp á af Bata- og lýðheilsudeild háskólans. Þessir nemendur luku gagnvirku og þverfaglegu fjarnámi, sem stóð yfir frá janúar til september 2025. Prófessorar frá Yale háskólanum og leiðbeinendur á Íslandi stóðu að náminu. Námsleiðin er í grunninn byggð upp af einstaklingum með reynslu af geðheilbrigðisþjónustunni og hvernig það er að búa við erfiðleika í daglegu lífi vegna geðræns vanda. Ástæða þess að námið var byggt upp með þeim hætti er sú að það er í þeirra valdi að leiða umbætur og samfélagsbreytingar. Heilbrigðis-, félags- og húsnæðisráðuneytin gerðu þetta nám mögulegt hér á Íslandi og ber að þakka fyrir það.

Fyrir þremur árum hófu félagasamtökin Traustur kjarni að bjóða upp á námskeið til að undirbúa einstaklinga til að geta orðið jafningjastarfsmenn. Námskeiðið er byggt á sömu forsendum og Yale námið. Geðhjálp vinnur nú, í samstarfi við stjórnvöld, í sama anda að því að koma á laggirnar Skjólshúsi, sem val við hefðbundna nálgun í lífskrísum, þar sem hægt verður að fá þjónustu veitta af jafningjum. Slík úrræði er að finna víða um heim og hafa reynst afar vel, bæði sem mótvægi og sem viðbót við hefðbundna nálgun.

Jafningjar á Norðurlöndunum og sagan

Ísland tekur nú þátt í Nordplus verkefni jafningjastarfsmanna. Nordplus er menntaáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar sem stuðlar að því að efla samvinnu og gæði í menntun á Norðurlöndunum og Eystrasaltslöndunum. Í hópnum, auk fólks frá Íslandi, eru fulltrúar frá Noregi, Svíþjóð, Danmörku, Eistlandi og Litáen. Markmið samstarfsins er m.a. að efla jafningjastuðning og varpa ljósi á hlutverk og áskoranir þessarar starfsgreinar. Tímamót urðu í Noregi fyrir aldamótin 2000 þegar Kjell Magne Bondevik forsætisráðherra Noregs upplifði tímabil þunglyndis á kjörtímabili sínu. Þökk sé honum og stjórnvöldum þess tíma urðu hlutverk og málefni jafningjastuðningsstarfsmanna sett á oddinn. Þannig er nú boðið upp á háskólanám í Þrándheimi í jafningjafræðum. Námið er bæði staðnám en einnig er boðið upp á fjarnám ásamt vettvangsnámi.

Eftir að sænski utanríkisráðherrann Anna Lindh var myrt í verslunarmiðstöð árið 2003 ákváðu sænskir ​​stjórnmálamenn að endurmeta stefnu sína í geðheilbrigðismálum. Jafningjastuðningur fékk eftir það mun meira vægi. Sonny Wåhlstedt, sem átt hafði við geðheilsubrest að stríða og hafði velkst um í kerfinu í nærri tvo áratugi, var í forsvari fyrir að innleiða jafningjastuðning í landinu. Hann hafði reynslu af mikilvægi jafningja og þakkaði þeim að hann hefði náð bata. Stjórnvöld veðjuðu á hann að innleiða umbæturnar og hefja jafningjasýnina til vegs og virðingar.

Ísland í dag

Nú er ákall hér á landi að efla geðheilbrigðiskerfið og alla þætti þess. Allir flokkar virðist vera sammála um að gera þurfi skurk í málaflokknum. Mikilvægi jafningjastuðnings er nú samþætt í stefnu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum. Hvað þarf til hér á landi til að setja fókus á jafningja og stórauka aðkomu þeirra út um allt í kerfinu? Hversu fast eru stjórnvöld tilbúin að stíga til jarðar til að hlúa að raunverulegu vali í þjónustu og sýna í verki að jafningjar geta verið í lykilhlutverkum sem starfsmenn, í umbótarferlum og gæðaeftirliti?

Það er ekki nóg að gera metnaðarfullar stefnur ef ekkert fjármagn er til að framfylgja þeim.

Höfundur er varaformaður Geðhjálpar.