Biturð á Íslandi eftir hrun kom mannfræðingi á óvart

„Íslendingum má skipta í tvennt eftir því hvernig þeir höndla kreppuna,“ segir Lilja van Himbergen, hollenskur mannfræðingur, sem rannsakaði íslenskt samfélag eftir kreppu. Rannsóknin var hluti af mastersritgerð hennar við háskólann í Utrecht.

„Það er annars vegar hópurinn sem byggir á nýsköpun og menntun. Þessi hópur vill koma í veg fyrir kreppuna að nýju með því að breyta eigin neyslumynstri. Hinn hópurinn hunsar kreppuna og reynir að gleyma henni. Sá hópur heldur áfram eins og ekkert hafi í skorist. Hann þráir góðærið sem ríkti áður fyrr,“ segir Lilja.

Hugmyndin að rannsókninni kviknaði þegar Lilja var stödd hér á landi í janúar 2009 og varð vitni að búsáhaldabyltingunni svokölluðu.

„Það vakti áhuga minn hvernig svo lítið samfélag getur sett fram jafn háværa kröfu um breytingar án ofbeldis og með samvinnu,“ segir Lilja.

Að sögn Lilju vildi hún sýna félagslegar afleiðingar kreppunnar. „Niðurstöðurnar komu mér á óvart. Reiðin í samfélaginu er svo mikil. Vantraustið í garð ríkisstjórnarinnar og vantrúin á lýðræðið er mjög ríkjandi.“

Rannsóknina vann Lilja hér á landi árið 2014. Hún tók meðal annars viðtöl við mikinn fjölda Íslendinga um áhrif efnahagsþrenginganna á líf þeirra og hugmyndir. 

„Það kom mér líka á óvart hvað Íslendingar eru meðvitaðir um frændhygli sem ákveðna tegund spillingar. Viðmælendur mínir útskýrðu orsök kreppunnar sem skort á siðferðiskennd og skort á gildum sem væri ríkjandi í samfélaginu,“ segir Lilja.

Hún segir að áhersla margra hafi frekar verið á gróða en á velferð og jafnréttismál. 

Lilja segir að þeir grasrótarhópar sem starfi hér á landi eigi margt sameiginlegt. Þeim finnst skorta sýnilega breytingu á samfélaginu eftir hrun, þeir vantreysta stjórnmálamönnum og kerfinu í heild sinni. Þá þyki þeim lýðræðið og mannréttindi vera undir ákveðinni pressu.

„Efnahagsþrengingarnar höfðu meiri áhrif en nokkurn hefði grunað. Þær breyttu jafnvæginu, samheldninni og uppbyggingu samfélagsins.“