Að verða fyrir heimspeki

Þann 18. júlí birti Jón Gnarr grein undir titlinum „Heimspeki er lífstíll!“. Þar mælir hann fyrir auknum umsvifum heimspekinnar í samfélaginu, en nýtir tækifærið líka til þess að atast aðeins í íslenskri heimspeki og íslenskum heimspekingum. Hann gerir þar athugasemd annars vegar við framboðið á heimspeki á íslensku, og telur það helstu ástæðuna þess hversu fá rit hafi rekið á fjörur hans og hins vegar fullyrðir hann að Íslendingar hafi fáa eða jafnvel enga frambærilega heimspekinga.

Íslensk rit og rit á íslensku

Þvert á það sem Jón kann að trúa að þá hygg ég að leitun sé að jafn fámennri þjóð sem heldur út eins viðamiklu rannsóknar- og þýðingarstarfi og við Íslendingar.

Þó aðeins sé litið til síðustu ára hafa íslenskir heimspekingar skrifað rit á íslensku um hin ýmsu málefni. Heljarverk um sögu siðfræðinnar, rit um hversdagsheimspeki, vísindaheimspeki, rökfræði, náttúruheimspeki og listheimspeki, svo fátt eitt sé nefnt. Þá hefur komið út efni á íslensku sérsniðið að grunn- og framhaldsskólum, að ónefndum hinum ýmsu greinasöfnum. Hið íslenska bókmenntafélag hefur líka staðið í stórfelldri útgáfu á heimspekiritum, en Lærdómsrit bókmenntafélagsins telja nú á níunda tug og stór hluti þeirra eru heimspekirit.

Þar að auki gefur Félag áhugamanna um heimspeki út ár hvert ritrýnt tímarit um heimspeki, Hug, en 26. árgangur Hugs kom út síðastliðið vor. Hugur er ómetanlegur sjóður af bæði þýddum og frumrituðum greinum á íslensku.

Framboðið er því ekki amalegt og Jón hefði til dæmis geta beðið með að lesa Nietzsceh á ensku þar sem að þrjú helstu rita hans eru til í afbragðsgóðum íslenskum þýðingum: Svo mælti Zaraþústra, Af sifjafræði siðferðisins og Handan góðs og ills.

Frambærilegir heimspekingar

Af skorti á frambærileika íslenskra heimspekinga veit ég ekki alveg hvað ég á segja. Hér yrði maður að velta því fyrir sér hvað heimspekingur þarf til brunns að bera til þess að teljast frambærilegur, en það væri til lítils gagns hér. Freistandi væri að telja hreinlega upp þá íslensku heimspekinga – bæði konur og karla, unga og aldna – sem mér þykja frambærilegir, en ég læt það vera. Ég get í það minnsta ábyrgst að nóg er til af þeim.

Hitt er svo annað mál hvort Íslendinga skorti það sem á ensku hefur verið nefnt public intellectuals en við höfum ekkert gott orð yfir, fólk eins og Simone de Beauvoir, Noam Chomsky eða Slavoj Žižek. Hugsanlega er þetta það sem Jón á við með frambærileika.

Hér er með sönnu sagt ekki um auðugan garð að gresja, enda ekki verið til siðs hérlendis að fræðimenn séu að skipta sér mikið af opinberum málefnum. Fáir íslenskir fræðimenn hafa staldrað við í sviðsljósinu í lengri tíma – nema ef vera skyldi Hannes Hólmsteinn Gissurarson. Hugsast getur að þetta hafi eitthvað með ríkjandi hugmyndafræði að gera, sem sést kannski á þvi að þegar glitta fór í sprungur í glansmynd nýfrjálshyggjunnar í bankahruninu 2008 að þá þótti skyndilega fínt að fá heimspekinga í sjónvarspviðtal. Enda er ég ekki frá því að ég hafi séð íslenskan heimspeking í sjónvarpinu oftar á árunum 2008-2010 en ég hef gert samanlagt bæði fyrr og síðar. En nú er búið að spartla upp í glansmyndina og það virðist ekki vera rými fyrir spurningar í samfélagi þar sem allir hafa svörin.

Aukinn sýnileiki heimspekinnar og heimspekilegrar hugsunar í hinu opinbera rými væri jákvæð þróun, en ástæður núverandi skorts er ekki – að ég tel – að rekja til lítils framboðs á heimspeki á íslensku, né til frambærileika íslenskra heimspekinga. Ástæðuna hljótum við að reka eitthvert annað, t.a.m. til tíðarandans.