Frumheilsugæsla

Heilbrigðisþjónusta sem byggist á jafnrétti er grundvallarmannréttindi. Heilsusamlegt umhverfi og góður aðgangur að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu eru meðal mikilvægustu réttinda einstaklinga og það er hagur hvers samfélags að stuðla að góðri heilsu almennings og hlúa vel að þeim sem tapa heilsu.

Í nokkur ár hefur verið rætt um að flytja heilsugæsluna til sveitarfélaganna en minna hefur verið rætt um hvernig þeirri yfirfærslu yrði háttað. Almenn umræða um stöðu heilsugæslunnar hefur ekki heldur verið mikil og yfirvofandi skortur á heilsugæslulæknum hefur ekki fengið verðskuldaða athygli. Samkvæmt svari ráðherra við fyrirspurn á Alþingi í janúar 2010 vantaði 27 lækna til að manna lausar stöður heilsugæslulækna á Íslandi og bendir fátt til að heilsugæslulæknum hafi fjölgað síðan þá. Stöður heilsugæslulækna eru ekki í öllum tilfellum mannaðar sérhæfðum heilsugæslulæknum en samkvæmt upplýsingum frá velferðarráðuneytinu eru nú 36 stöður mannaðar af læknum í framhaldsnámi og algengt er að læknar sinni fleiri heilsugæslustöðvum í hlutastörfum eða nota vaktafrí til að bjarga málum þar sem skortur er mikill.

Fastlæknakerfi

Í leit að fyrirmyndum má skoða norska kerfið en fyrir 8-9 árum var ?fastlæknakerfið? tekið upp í Noregi með breytingu á lögum. Þar var sett í lög að allir íbúar Noregs hefðu rétt á að hafa sinn fasta lækni (ekki heimilislækni þar sem fjölskyldumeðlimir þurfa ekki að hafa sama lækni). Bæjarfélögin voru gerð ábyrg fyrir því að fá lækna til að starfa og á fáum mánuðum hvarf skorturinn á heimilislæknum.

Sveitarfélög í Noregi hafa útfært heilsugæsluna á ólíkan hátt. Á sumum stöðum rekur bærinn heilsugæslustofuna, borgar læknunum föst laun og vissa prósentu fyrir unnin störf. Það kerfi hefur verið vinsælt og gefið góða raun. Vaktir eru fyrir utan þetta kerfi og fyrir þær er greitt sérstaklega af bænum og Tryggingastofnun. Þar sem sveitarfélagið sjálft sér ekki um að reka heilsugæsluna fær læknirinn fasta upphæð fyrir hvern einstakling á hans lista frá bæjarfélaginu og frá tryggingastofnunum fyrir unnin störf, en læknirinn/læknarnir greiddu svo fyrir allan kostnað við reksturinn. Uppbygging norsku þjónustunnar er þannig að hver heilsugæslulæknir hefur ákveðinn fjölda íbúa sem hann ber ábyrgð á, bæði í almennri heilsugæslu og í bráðatilvikum (á vinnutíma). Ekki er vísað á vaktina eða sjúkrahúsþjónustu eins og of oft er gert á Íslandi. Ríkið greiðir sveitarfélaginu fasta upphæð samkvæmt íbúafjölda, Tryggingastofnun heldur utan um listana og sendir lækninum og bænum mánaðarlega breytingar á listunum.

Biðlistar hurfu

Við þessar breytingar hurfu biðlistar í Noregi og hægt var að létta miklu álagi af sjúkrahúsunum og greiðslur ríkisins til sérfræðinga minnkuðu mikið. Samkvæmt rannsóknum erlendis leysa frumheilsugæslulæknar um 85% þeirra vandamála sem upp koma hjá íbúum og er áhugavert að vita hversu mörg þessara mála lenda beint hjá sérfræðingum og bráðamóttökum hér á landi.

Þegar sveitarfélögin í Noregi voru skyldug til að veita íbúum sínum læknisþjónustu fór talsverð vinna og kostnaður í að fá heilsugæslulækna til starfa. Norðmenn sóttu lækna frá Hollandi, Þýskalandi og Danmörku, héldu námskeið í norsku, aðstoðuðu nýja lækna við að útvega sér húsnæði, pláss á leikskólum og aðstoðuðu maka við að fá vinnu.

Góður árangur

Í Noregi hefur nýja heilsugæslukerfið reynst vel. Þótt íslenskar aðstæður séu ekki fyllilega sambærilegar þeim norsku er það trú okkar að norska kerfið yrði til að bæta til muna íslenska heilbrigðiskerfið og nýta betur það fjármagn sem í því er. Smæð íslenskra sveitarfélaga og fjarlægð á milli myndi þó vafalaust kalla á smærri stöðvar á landsbyggðinni en þar gæti samvinna milli stöðva hjálpað mikið á flestum stöðum, sérstaklega við að manna vaktir.

Miklu skiptir að læra af verkefnum sem vel hafa gengið og skilað góðum árangri. Við þurfum að hverfa frá því að vísa verkefnum frumheilsugæslunnar til sérfræðinga en líta frekar heildrænt á málið út frá lýðheilsusjónarmiðum. Frumheilsugæsla leggur áherslu á að gripið sé fljótt inn í ef eitthvað er að og að ráðist sé að rót vandans í stað þess að elta uppi einkennin. Í frumheilsugæslunni er því ekki aðeins sinnt veikindum heldur er byggt á forvarnarstarfi í samvinnu við sveitarfélög og stofnanir innan þeirra og þannig lögð áhersla á að ná til allra hópa samfélagsins.