Táknmálsbannið var valdbeiting

Sú umfjöllun sem verið hefur að undanförnu um misnotkun á heyrnarlausum, heft aðgengi þeirra að læknisþjónustu og skort á táknmálstúlkaþjónustu hverfist öll um samskipti og þátttöku heyrnarlausra í íslensku samfélagi.

Frá 1880 og fram yfir 1980 var alls staðar í heiminum lögð mikil áhersla á að heyrnarlausir yrðu að læra að tala með rödd. Í því skyni var táknmálið bannað í skólum heyrnarlausra. Táknmálsbannið var ekki sett af mannvonsku heldur þekkingarleysi. Táknmálið var ekki álitið mál og enginn kunni það nema heyrnarlausir. Afleiðingin var útilokun þeirra frá þátttöku í samfélaginu og þar með menningu og almennri menntun. Bannið leiddi til lágrar félagslegrar stöðu og kúgunar táknmálstalandi fólks hérlendis og annars staðar í heiminum. Það var líka forsenda þess að umfangsmikil misnotkun gat viðgengist hér um árabil.

Staða heyrnarlausra hefur til allrar hamingju batnað á undanförnum áratugum. Táknmál hefur fengið aukna viðurkenningu. Sett hafa verið lög um Samskiptamiðstöð heyrnarlausra þar sem er unnið að rannsóknum, kennslu táknmáls og táknmálstúlkaþjónustu er miðlað. Í sjónvarpi eru táknmálsfréttir, í skóla fyrir heyrnarlaus börn er kennt á táknmáli, boðið er upp á táknmálskennslu í framhaldsskólum, í háskólanum er kennt táknmál og túlkun og táknmálstalandi fólk á nú rétt á túlkun við flestar aðstæður. Eins kaldhæðnislegt og það kann að hljóma er það einnig merki um framþróun að vitneskjan um misnotkun á heyrnarlausum börnum er komin fram.

Táknmálstalandi fólk finnur þó ennþá fyrir áhrifum táknmálsbannsins. Það upplifir persónulega valdbeitingu í gegnum undirokun táknmálsins og að lífsmáti þess og menning sé ekki viðurkennd af þeim sem ráða. Þetta kemur m.a. fram í því að of litlu fé er varið í táknmálskennslu og túlkaþjónustu.

Samskiptamiðstöð heyrnarlausra getur t.a.m. ekki sinnt nema hluta af pöntunum sem berast um þjónustu. Vegna allt of lágrar gjaldskrár, sem sett hefur verið af hinu opinbera, hefur einkarekin túlkaþjónusta þurft að leggja upp laupana. Þörfin er hins vegar mjög brýn, t.d. telur geðlæknir að þolendur misnotkunar geti þurft meðferð í allt að fimm ár. Við hana þarf góða táknmálskunnáttu eða öfluga túlkaþjónustu.

Til þess að ástandið breytist, þátttaka heyrnarlausra sé tryggð í samfélaginu og hægt sé að bæta fyrir það misrétti sem heyrnarlausir hafa orðið fyrir þarf fullnægjandi skilning og stuðning stjórnvalda á mikilvægi þess að fjárfesta í táknmálinu; rannsóknum, kennslu og túlkun. Umbun samfélagsins er m.a. aðgengi að mannauði táknmálssamfélagsins.

Höfundur er forstöðumaður Samskiptamiðstöðvar heyrnarlausra og heyrnarskertra.