Af sápu, sandi og svínaríi

Nútímamanninum finnst sjálfsagt að þrífa sig og sitt nánasta umhverfi enda erum við mörg býsna upptekin af útlitinu. Forfeðurnir voru ekki jafn hégómlegir þegar kom að líkamslykt og böðum.

Sagnfræðingurinn Haraldur Þór Egilsson starfar á Minjasafni Akureyrar en hann flytur erindi á kvöldvöku í Laufási í Eyjafjarðarsveit annað kvöld þar sem hann ræðir um persónulegt hreinlæti og húsakost forfeðranna og er þar af nógu að taka. Þetta er mjög skemmtilegt efni því í dag lítum við á hreinlæti sem sjálfsagðan hlut. Ég rakst á grein í Morgunblaðinu frá árinu 1925 en þar var þess getið að fólk þyrfti að fara oftar í bað og að þess yrði ekki langt að bíða að fólk færi að þrífa sig í hverri viku, segir hann.

Haraldur Þór hefur meðal annars ferðast milli bekkja á unglingastigi og rætt við ungmenni um búksiði á 19. öld. Á unglingsaldri erum við dálítið upptekin af útlitinu en það er margt við hreinlætisvenjur forfeðra okkar sem kemur á óvart. Við myndum til dæmis ekki láta bjóða okkur að skipta um nærbuxur á hálfsmánaðarfresti eða að skipta á rúmunum einu sinni til tvisvar á ári.

Að sögn Haraldar má víða finna heimildir um þessi efni. Kvöldvökurnar í Laufási eru haldnar til heiðurs Jónasi Jónassyni frá Hrafnagili sem safnaði á sínum tíma heimildum um þjóðhætti, trú og siði hérlendis og birti afrakstur rannsókna sinna í höfuðritinu Íslenskir þjóðhættir árið 1934 en þar er að sjálfsögðu fjallað um hreinlætisvenjur. Auk þess má finna heimildir í ævisögum og skrifum erlendra manna sem oftar en ekki blöskraði útgangurinn á eyjaskeggjum enda vorum Íslendingar aftarlega á merinni hvað hreinlætið snerti fram á 20. öld.

Óþrifnaðurinn fór ekki í manngreinarálit að sögn Haraldar. Þó maður verði ávallt að taka lýsingum útlendinga með vissum fyrirvara því þeir skrifuðu til að skemmta lesendum þá taka margir fram að enginn munur hafi verið á því hvort um var að ræða venjulegan bónda, fyrirmenni eða prest, sama ólyktin mætti þeim þegar bæirnir voru opnaðir og allir voru jafn skítugir í framan.

Viðleitni fólks til hreinlætis kemur nútímamanninum spánskt fyrir sjónir og nefnir Haraldur að í þjóðháttaskrá Þjóðminjasafns Íslands séu gefin ýmis kúnstug ráð, til dæmis um hvernig mætti lækna tannverk. Fólki var ráðlagt að setja terpentínu í klút og leggja við verkinn en skuggalegast var það ráð að safna hlandsteini og setja beint í holuna eða við bólguna. Menn mynduðust líka við að gera sápu úr dýrafitu og sóda og síðan var verið að nýta hluti og aðferðir í hreinlætisskyni sem við myndum fremur tengja við óþrifnað eins og að bera sand á gólf. Ég bið nú börnin yfirleitt um að prófa það ekki heima hjá sér enda viljum við ekki setja safnið á hausinn með óvæntum lögsóknum, segir hann og kímir.

Sjötta kvöldvaka Minjasafnisns hefst kl. 20.30 annað kvöld en Gamli bærinn í Laufási og veitingasalan í gamla prestshúsinu verður opin til kl. 22.