Gervi­greind í skólum: Svindl er ekki stóra spurningin

Vandinn er ekki bara hvort nemendur noti gervigreind. Vandinn er hvort skólinn kennir þeim að nota hana til ígrundunar, dómgreindar og eigin hugsunar í heimi þar sem svarið er alltaf innan seilingar.

Kennari situr yfir ritunarverkefni sem er vel skrifað. Kannski of vel. Textinn er snyrtilegur, rökin raðast fallega upp og málfarið er jafnvel betra en kennarinn átti von á. Samt vaknar spurning sem margir kennarar þekkja orðið: Skrifaði nemandinn þetta sjálfur - eða lét hann gervigreindina gera það?

Daginn eftir biður kennarinn nemandann að útskýra hugsunina á bak við textann. Þá kemur kannski í ljós að textinn var talsvert skýrari en skilningurinn. Kannski var nemandinn ekki að reyna að blekkja neinn. Kannski notaði hann bara tæki sem honum fannst sjálfsagt að nota. Samt stendur kennarinn eftir með nýjan vanda: Hvað var ég í raun að meta?

Foreldrar þekkja þetta líka. Þeir spyrja hvort barnið sé í raun og veru að læra eitthvað, eða bara að láta gervigreindina vinna verkið fyrir sig. Nemendur spyrja á sinn hátt: Má ég nota þetta? Hvenær má ég nota þetta? Hvar liggur línan?

Svona hefur gervigreindin fyrst og fremst gert vart við sig í skólastarfi. Ekki sem fjarlæg framtíð, heldur sem daglegt óöryggi.

Þetta óöryggi er eðlilegt. En skólinn getur ekki leyst það með því einu að snúa baki við tækinu. Gervigreind er þegar komin inn í nám, vinnu og daglegt líf. Verkefnið er því ekki aðeins að setja mörk, heldur að kenna nemendum að nota hana af ábyrgð, gagnrýni og skilningi.

Þegar óöryggið verður mikið, leitum við oft að einföldu orði. Í þessu tilfelli er orðið yfirleitt „svindl“.

Það er skiljanlegt. En ef við sjáum þetta fyrst og fremst sem svindlvanda, erum við einungis að sjá yfirborðið, ekki það sem í raun skiptir máli. Dýpri spurningin er ekki aðeins: „Hver skrifaði textann?“ Hún er hvort nemandinn skilur, ígrundar og getur staðið með eigin hugsun.

Þess vegna er mikilvægt að umræðan um gervigreind í skólum færist upp um eitt þrep.

Raunverulega spurningin er þessi:

Hvernig kennum við börnum að hugsa í heimi þar sem þau hafa alltaf aðgang að vél sem getur svarað næstum öllu?

Við getum ekki byggt framtíðarskóla á þeirri von að börn noti ekki tæki sem samfélagið sjálft er þegar byrjað að nota. Við getum heldur ekki látið eins og þetta sé bara ný útgáfa af Google. Leitarvél finnur upplýsingar. Gervigreind getur mótað mál, rök, dæmi, útskýringar og jafnvel heila slóð hugsunar.

Það breytir verkefninu. Það breytir vandanum.

Ef verkefni í skóla snýst aðallega um að endursegja upplýsingar, þá er það orðið veikara mælitæki á skilning en það var áður. Ef nemandi getur fengið gervigreind til að skrifa svarið án þess að þurfa að skilja efnið, þá sýnir verkefnið ekki lengur áreiðanlega hvað nemandinn skilur. Það mælir kannski aðgang, tæknifærni eða áræðni, en ekki endilega skilning.

Þess vegna þarf skólinn ekki fyrst og fremst meira eftirlit, heldur skýrari kennslu í hugsun.

Ég segi þetta ekki til að gera lítið úr svindli sem raunverulegum vanda í tengslum við gervigreind í skólastarfi. Skólar þurfa reglur, mörk og sanngjarnt námsmat. Stundum getur bann átt rétt á sér, sérstaklega hjá yngri börnum, í viðkvæmu námsmati eða þegar persónuupplýsingar og réttindi nemenda eru í húfi.

En bann eitt og sér kennir ekki börnum að hugsa betur. Það færir vandann bara til.

Betri grunnspurning er:

Getur nemandinn sýnt hvernig hugsunin varð til?

Í mínum huga er þetta næsta stóra skref í skólastarfi: að færa áhersluna frá lokatextanum yfir á það hvernig nemandinn hugsaði sig í áttina að lokasvarinu.

Ekki aðeins: „Hverju skilaðir þú?“

Heldur líka:

• Hvaða spurningu lagðir þú fyrir gervigreindina?
• Hverju svaraði gervigreindin?
• Hverju trúðir þú fyrst?
• Kom þér eitthvað á óvart - og hvers vegna?
• Hvað breyttist í hugsun þinni?
• Hverju hafnaðir þú?
• Hvað getur þú nú útskýrt án aðstoðar?

Þarna verður gervigreind ekki flýtileið frá hugsun, heldur spegill fyrir hugsun. Nemandi sem notar hana vel á ekki bara að skila fallegri niðurstöðu. Hann á að geta sýnt dómgreind, efasemdir, leiðréttingar og eigin afstöðu til málefnisins.

Sama gildir um þessa grein. Við vinnslu hennar notaði ég gervigreind sem samtals- og ritvinnslutæki: til að ræða hugmyndina, skerpa röksemdafærsluna, bera saman orðalag, leita að mótbárum og skoða hvaða heimildir skiptu máli. Það þýðir ekki að hugsunin hafi horfið úr ferlinu. Þvert á móti gerði tækið kröfuna um dómgreind skýrari. Ég þurfti að velja, hafna, endurorða, sannreyna heimildir, bera ábyrgð á afstöðunni og standa með lokatextanum.

Þetta er kjarninn. Gervigreind verður ekki sjálfkrafa svindl þegar hún kemur inn í vinnuferli. Hún verður vandamál þegar hún leysir nemandann undan hugsun. Þegar hún er notuð vel getur hún hins vegar orðið öflugt tæki til ígrundunar, gagnrýni og skýrari hugsunar.

Hér verður gamalt og gott skólaorð aftur lykilatriði: ígrundun.

Kennarar hafa lengi talað um ígrundun, en hún hefur of oft verið meðhöndluð eins og fallegt orð í námskrá eða lokaspurning aftast í verkefni. Nú þarf að kenna ígrundun sem daglega færni. Nemendur þurfa að læra að spyrja betur, efast um fyrsta svar, bera saman rök, skipta um skoðun og geta sagt hvers vegna.

Gervigreind gerir þetta ekki minna mikilvægt. Hún gerir það brýnna.

Hlutverk kennarans minnkar því ekki. Það verður mikilvægara.

Kennari framtíðarinnar verður ekki fyrst og fremst eftirlitsmaður með því hvort texti sé „ekta“. Hann verður þjálfari spurninga, verndari skilnings og sá sem hjálpar nemendum að sjá muninn á svari sem hljómar vel og svari sem stenst ígrundun.

Það þarf ekki að vera flókið. Skólar geta byrjað á þremur einföldum reglum.

Í fyrsta lagi: Segjum skýrt hvenær má nota gervigreind og hvers vegna. Nemendur þurfa ekki bara reglur. Þeir þurfa að skilja tilgang reglnanna.

Í öðru lagi: Krefjumst þess að nemendur sýni hvernig eigin hugsun varð til þegar gervigreind er notuð. Ekki til að skamma, heldur til að kenna. Nemandi sem getur ekki sýnt þá slóð hefur líklega ekki enn náð nægum skilningi.

Í þriðja lagi: Metum skilning oftar í lifandi samhengi, jafnvel með einföldum hætti. Nemendur geta útskýrt stuttlega, borið saman svör, breytt fyrra svari eða notað þekkinguna í nýjum aðstæðum. Texti einn er ekki lengur nóg.

Þetta er líka sanngjarnara fyrir nemendur. Börn sem læra að nota gervigreind sem tæki til að ígrunda betur verða sterkari. Börn sem læra að fela sig á bak við hana verða veikari. Munurinn liggur því ekki í tækinu sjálfu, heldur í því hvernig við kennum þeim að nota það.

Alþjóðlegar leiðbeiningar benda í sömu átt. UNESCO hefur lagt áherslu á mannmiðaða nálgun, siðferðilega notkun og hæfni bæði nemenda og kennara í gervigreind. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur gefið út leiðbeiningar fyrir kennara um gagnrýna, ábyrga og siðferðilega notkun gervigreindar og gagna í námi. Í nýrri löggjöf Evrópusambandsins sést einnig að þegar gervigreind fer að hafa áhrif á námsmat, aðgang að námi eða eftirlit með nemendum, þá erum við komin inn á sérstaklega viðkvæmt áhættusvæði.

Íslensk stjórnvöld hafa líka sett menntun, hæfni, stafræna borgaravitund og viðmið um notkun gervigreindar í skólastarfi inn í aðgerðaáætlun um gervigreind. Það er gott. En stefnan þarf að verða að daglegri kennslu.

Við þurfum ekki að bíða eftir fullkomnu kerfi til að byrja rétt.

Við getum byrjað á einfaldri reglu:

Gervigreind má ekki verða leið fyrir börn til að sleppa við að hugsa. Hún á að hjálpa þeim að sjá betur hvernig þau hugsa.

Ef við gerum þetta illa, mun gervigreind veikja nám með því að gera „skil“ auðveldari en „skilning“. Ef við gerum þetta vel, getur hún hjálpað okkur að kenna dýpri spurningar, skýrari rök, meiri dómgreind og raunverulega ígrundun.

Framtíðin mun ekki spyrja fyrst hvort nemendur hafi notað gervigreind. Hún mun spyrja hvort þeir hafi lært að hugsa með henni án þess að týna sjálfum sér.

Ég þakka A. fyrir djúpt samtal, gagnrýna yfirferð og mikilvægt framlag til uppbyggingar rammans.

Höfundur er atferlisfræðingur, sálfræðingur og kennari.

Heimildir

UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research

UNESCO. (2024). AI competency framework for teachers. https://www.unesco.org/en/articles/ai-competency-framework-teachers

UNESCO. (2024). What you need to know about UNESCO’s new AI competency frameworks for students and teachers. https://www.unesco.org/en/articles/what-you-need-know-about-unescos-new-ai-competency-frameworks-students-and-teachers

European Commission. (2022). Ethical guidelines on the use of artificial intelligence and data in teaching and learning for educators. https://education.ec.europa.eu/news/ethical-guidelines-on-the-use-of-artificial-intelligence-and-data-in-teaching-and-learning-for-educators

European Union. (2024). Artificial Intelligence Act, Annex III: High-risk AI systems. https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/annex-3

Stjórnarráð Íslands. (2025). Aðgerðaáætlun um gervigreind 2025–2027. https://www.stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/Menningar---nyskopunar--og-haskolaraduneytid/A%C3%B0ger%C3%B0a%C3%A1%C3%A6tlun%20um%20gervigreind.pdf