Einelti er samfélaginu dýrkeypt

Rannsóknir sænskra og norskra sérfræðinga sýna að samanlagður kostnaður af einelti samsvari að minnsta kosti 150 milljónum króna á einstakling – hvort sem um er að ræða þolanda eða geranda. Eru þá talin til útgjöld félags- og heilbrigðisþjónustu, dómskerfisins og glataðar skatttekjur af þeim sem bera örin ævilangt og ná aldrei að lifa eðlilegu lífi vegna ofbeldisins.

Þorlákur Helgi Helgason, framkvæmdastjóri Olweusaráætlunarinnar á Íslandi, segir að rannsóknir sýni, svo ekki verði komist hjá því að viðurkenna það, að afleiðingar eineltis séu hrikalegar. Eins að allt bendi til að niðurstöður sérfræðinganna eigi við hér á landi einnig.

„Mörg börn eru brennd af langvarandi einelti, og önnur af því að hafa komist upp með að leggja aðra í einelti á svínslegan hátt. Sárin eru djúp og gróa flest ekki ævilangt. Sum þeirra missa alveg flugið. Rannsóknir sýna að einelti á ríkan þátt í brottfalli nemenda í skóla. Hættan á varanlegu þunglyndi er miklu meiri hjá þeim sem hafa lent í einelti í æsku, og þunglyndið varir í áratugi. Gerendur eru líka í hættu á að fara villur vegar í lífinu sé ekki brugðist við og eineltið stöðvað á frumstigi,“ segir Þorlákur.

Hann segir að þrátt fyrir allt hafi einelti minnkað á Íslandi undanfarinn áratug. Einn mælikvarðinn sé að einelti í þeim skólum sem fylgja Olweusaráætluninni mælist nú 4,7% í 5.-10. bekk – var 7,6% árið 2007. Einelti mælist hér minna en á Norðurlöndunum, samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni (OECD).

Spurður um Olweusaráætlunina segir Þorlákur hana hafa verið við lýði hérlendis í 15 ár – í dag eru 50 skólar viðurkenndir Olweusarskólar en miklu fleiri grunnskólar hafa innleitt áætlunina á þessu tímabili og vinna í eineltismálum í sínu skólastarfi.

„Á annað hundrað verkefnastjórar hafa lokið námi í fræðunum á vegum verkefnisins, en verkefnastjórar eru faglegir leiðbeinendur í skólunum,“ segir Þorlákur og útskýrir að Olweusaráætlunin sé í senn forvarnarstarf og markviss lausnarvinna ef grunur er um einelti. Hann segir að vinna að heildstæðu ferli gegn einelti eigi sér stað – reglugerð um ábyrgð og skyldur í skólasamfélaginu nái orðið til bæði grunnskóla og framhaldsskóla.

„Það er vitað að það skiptir miklu máli að byrja að vinna að þessum málum sem fyrst á skólaferli barnanna. Við viljum ræða við skólastjórnendur framhaldsskóla og grunnskóla um samstarf. Við þurfum að tryggja öllum örugga skólagöngu og vinna gegn brotthvarfi nemenda úr skóla, svo ekki sé talað um að koma í veg fyrir allan þann sársauka sem einelti veldur allt of mörgum,“ segir Þorlákur. 

Skylda að vakta og bregðast við einelti

• Reglugerð um „ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í framhaldsskólum“ tók gildi í apríl 2016.
• Sambærileg reglugerð fyrir grunnskólann hefur verið í gildi frá 2011.
• Sérstakur kafli er um starf framhaldsskólanna gegn einelti. Skólar eiga að setja sér aðgerðaáætlun gegn einelti „með virkri forvarnar- og viðbragðsáætlun …“
• Þá skal skal kanna reglulega „eðli og umfang eineltis“ í skólunum.
• 2% af stelpum í 5.-10. bekk í grunnskólum sem fylgja Olweusaráætluninni segja að einelti sem þær hafi lent í hafi verið hræðilegt.
• 1% strákanna er sama sinnis.
• 3,4% bætast við í stelpnahópinn séu tekin með svör þeirra sem segja að eineltið hafi verið vont og særandi.
• 1,5% strákanna eru í þessum hópi.