TiSA og lýðræðið

Svokallaður TiSA samningur er í burðarliðnum. Ísland er þátttakandi ásamt mörgum öðrum löndum. Um er að ræða fjölþjóðlegan samning um þjónustu. Ísland hefur lagt fram sitt tilboð sem felst í því að telja upp undanþágur sem við viljum ekki taka þátt í og hins vegar það sem við getum hugsað okkur að vera með í. Hugmyndafræðin er að fyrirtæki hafi frelsi til að athafna sig og að það ríki jafnræði á milli þeirra. Hvað gæti verið rangt við það?

Fyrir það fyrsta eru sjálfar viðræðurnar haldnar fyrir luktum dyrum. Almenningur kemst ekki þar að til að hafa áhrif á gang samningaviðræðnanna, þrátt fyrir það að almenningur verði notandi væntanlegrar þjónustu. Fyrirtæki hafa haft möguleika á að koma sínum hugmyndum á framfæri og fá að fylgjast með samningunum, á þeim forsendum að þau séu veitendur þjónustunnar. Utanríkisráðherra hefur sagt að almenningur fái að sjá samninginn eftir að hann hefur verið samþykktur. Hvað er það sem þolir ekki dagsljósið fyrr en eftir að við höfum skrifað undir?

Ólýðræðislegt

Fyrir utan þessa ólýðræðislegu samningaaðferð sem er haldin fyrir luktum dyrum er oft samið um mjög ólýðræðislega leið til að leysa ágreiningsmál. Eðlilegast væri að erlend fyrirtæki sem finnst á sig hallað leiti réttar síns fyrir dómstólum viðkomandi lands en því er ekki þannig farið. Sérstakur dómstóll, gerðardómur er skipaður. Gerðardómurinn er skipaður þremur lögfræðingum, einum tilnefndum af landinu, einum af fyrirtækinu og einn sameiginlega. Vandamálið er að þeir lögfræðingar sem eru til taks eru fáir og hafa flestir unnið fyrir fyrirtækin áður á einn eða annan hátt. Síðan komast þessir þrír lögfræðingar að niðurstöðu og þjóðríkið verður að hlíta niðurstöðu dómsins. Það er ekki hægt að áfrýja dómaniðurstöðunni. Oft eru niðurstöðurnar ekki birtar opinberlega. Mikill kostnaður fylgir þessum málarekstri og auk þess eru þjóðríkin oft dæmd til að greiða fyrirtækjunum háar skaðabætur.

Þegar ríki eða sveitarfélög semja lög eða reglur sem brjóta gegn samningnum þá getur dómaniðurstaðan neytt þjóðríkin til að bakka með ákvarðanir sínar. Þá eru fyrirtækin komin jafnfætis þjóðríkinu og eru farin að stjórna lagasetningunni. Dæmi eru um að þegar ríki hafa innleitt lög eða reglur Evrópusambandsins, í góðri trú, þá hafa þau lent í málarekstri. Þau hafa tapað málum því dómurinn taldi að nýju ESB-reglurnar eða afleiðing þeirra brytu reglur fríverslunarsamninganna. Framkvæmdavald ESB hefur jafnvel reynt að sannfæra dóminn um sakleysi viðkomandi landa en án árangurs. Dómararnir hjá þessum einkadómstólum hafa ekki talið sér skylt að taka tillit til laga ESB.

Það er mjög óeðlilegt að fjölþjóðlegur milliríkjasamningur um þjónustu geti hugsanlega veitt erlendum stórfyrirtækjum völd sem eru meiri en þjóðríkis, það ætti að vera öllum ljóst.