Hugleiðingar um fjölda öryrkja á Íslandi

Formaður fjárlaganefndar, Vigdís Hauksdóttir, ræddi nýlega í fjölmiðlum um fjölda öryrkja á Íslandi. Í kjölfarið fór í gang umræða um orsakir og ýmsar ástæður taldar upp.

Við sem vinnum við að hjálpa fólki að ná upp vinnugetu eftir veikindi og slys vitum að þessi mál eru mun flóknari en stjórnvöld gera sér grein fyrir. Vandinn verður ekki leystur í velferðarráðuneytinu einu og sér. Umræðan um starfsgetumat er góð og blessuð en vandamálið tengist ekki eingöngu einstaklingnum sem við á. Það geta flest allir unnið en vinnumarkaðurinn verður að vera tilbúinn til að taka á móti starfskrafti með skerta vinnugetu.

Sveigjanleika vantar

Ég tel að vandinn liggi að miklu leyti þar. Það ætti að vera þjóðfélagsleg skylda allra stærri fyrirtækja að taka á móti fólki og leyfa því að nýta starfskrafta sína. Mörg fyrirtæki standa sig mjög vel og sýna mikinn sveigjanleika og vilja allt fyrir sína starfsmenn gera en þau eru því miður alltof fá.

Opinber fyrirtæki standa sig verst. Í flestum ríkisreknum fyrirtækjum er enginn sveigjanleiki og fáránlegar kröfur lagðar á fólk sem ekki er hægt að ætlast til að viðkomandi ráði við.

Eftir áföll þarf fólk tíma til að komast aftur í sín fyrri störf og oft þarf að gera breytingar á starfinu. Ef viðkomandi var í vinnu og í góðu vinnusambandi þá gengur þetta oftast vel, nema hjá hinu opinbera. Fyrir einstakling sem var ekki í vinnu þá er mjög erfitt að finna vinnustaði sem eru tilbúnir að ráða til sín einstakling með skerta starfsgetu. Það er hægt að gera starfshæfnismat og finna út við hvað fólk ræður, en ef engin störf eru í boði hvað á þá að gera?

Breyta þarf hugsunarhætti

Aðgengi á Íslandi er mjög slæmt og það eitt og sér veldur örorku. Einstaklingur með skerta göngugetu eða í hjólastól getur unnið við alls konar störf, en ef viðkomandi kemst ekki inn á vinnustaðinn hvernig á hann þá að geta unnið?

Til að fækka öryrkjum þarf að breyta hugsunarhætti í þjóðfélaginu og mæta fólki þar sem það er statt. Fyrirtæki verða að taka sig á og gefa fólki tækifæri til að sanna sig. Bæta þarf aðgengi nær alls staðar. Það er ekki öryrkjum að kenna að þeir geta ekki unnið, það er samfélaginu að kenna. Réttindamál eru letjandi og ég vona heitt og innilega að tekjutenging við örorku verði endurskoðuð og helst lögð af.

Örorka er ruglingslegt hugtak og nær yfir alltof víðtæka hluti. Nær væri að kalla hlutina réttum nöfnum, þ.e. framfærsla annars vegar og hins vegar réttindi vegna læknisfræðilegrar örorku. Ástæðan fyrir því að margir eru öryrkjar er að samfélagið er eins og það er. Ég fagna því að umræðan skuli vera farin í gang og vonandi skilar það einhverju. Það er ekki nóg að vera með starfsendurhæfingu og alls konar möt ef ekkert tekur við.

Ríkið verður að líta í eigin barm og endurskoða hvernig opinberar stofnanir sinna starfsfólki sínu. Er ekki betra að borga fólki laun og fá vinnuframlag í staðinn fyrir að fólkið fari á bætur?