Er Byrjendalæsi um að kenna? Ég held ekki!

Í viðtali við Fréttablaðið sem kom út 20. ágúst fór menntamálaráðherra hörðum orðum um Byrjendalæsi og lestrarkennslu almennt. Ég ætla ekki að reyna að rýna í þann pólitíska hildarleik sem liggur að baki því að Byrjendalæsi, vinsæl kennsluaðferð sem nýtir fjölbreyttar aðferðir við að kenna börnum að lesa, er skotin niður á síðum Fréttablaðsins dag eftir dag.

En hvaðan koma þessar niðurstöður sem birtast í fréttum? Línuritið sem sýnir fram á máttleysi Byrjendalæsis er byggt á greiningu Menntamálastofnunar á árangri nemenda í skólum sem tekið hafa þátt í Byrjendalæsi að beiðni menntamálaráðuneytisins.

Niðurstöðurnar voru birtar nýverið á heimasíðu Námsmatsstofnunar. Í greiningunni stendur:

„Við mat á því hverju þátttaka í Byrjendalæsi hefur skilað í frammistöðu nemenda var skoðaður námsárangur nemenda í þeim skólum sem hafa unnið með aðferðina í fjögur ár eða lengur … Ein leið við mat á því er að skoða árangur þeirra á samræmdum könnunarprófum í 4. bekk. Til samanburðar voru notaðir nemendur sömu skóla frá því áður en Byrjendalæsi var tekið upp.“

Menntamálastofnun hefur síðan birt nýtt línurit með ýtarlegri útskýringum í svörum sínum við athugasemdum miðstöðvar skólaþróunar á Akureyri við greiningunni. Þar stendur:

„Gagnrýnt hefur verið að enginn samanburður sé við nemendur í öðrum skólum, en landsmeðaltalið er í raun samanburðurinn því það endur­speglar alla nemendur á landinu.“

Það er auðvitað grafalvarlegt mál ef Byrjendalæsi er ekki að skila þeim árangri sem til er ætlast. Innleiðingin kostar bæði fjármuni og ómælda vinnu. Þeir skólar sem tekið hafa upp Byrjendalæsi hafa gert það í góðri trú fyrst og fremst vegna hnignandi lestrargetu íslenskra nemenda eins og fram kemur í alþjóðasamanburði PISA. Menntamálastofnun gagnrýnir einnig þau stöðluðu próf, LÆSI, sem notuð hafa verið frá upphafi til að mæla framfarir í lesskilningi og sýna allt aðra niðurstöðu. Staðreyndin er sú að við höfum engin önnur stöðluð próf. Samræmd próf eru ekki stöðluð heldur er útkoma prófanna normaldreifð, sem er ekki það sama. Notkun samræmdra prófa sem mælikvarða á Byrjendalæsi er eins og að mæla hitastig með reglustiku.

Það væri auðvitað hægt að þjálfa nemendur markvisst alla skólagönguna í að taka samræmd próf. Myndu nemendur standa sig betur á samræmdum prófum? Vafalaust. Væri verið að fara að lögum um grunnskóla? Nei. Væri verið að beita fjölbreyttum kennsluháttum eins og kveðið er á um í Aðalnámskrá grunnskóla? Nei. Væri verið að koma til móts við þarfir nemenda samkvæmt hugmyndum um skóla án aðgreiningar? Nei. Myndu nemendur koma betur út á PISA? Nei.

Í Aðalnámskrá stendur:

„Aðalnámskrá birtir menntastefnu stjórnvalda, námsframboð og námskröfur og ber skólum og starfsmönnum þeirra að fylgja ákvæðum hennar við skipulagningu skólastarfs. Aðalnámskrá á því að tryggja börnum og ungmennum góðar aðstæður til náms í samræmi við gildandi lög og menntastefnu. Það er á ábyrgð kennara að útfæra á faglegan hátt í kennslu sinni og öðru skólastarfi fyrirmæli menntalaga og þá stefnu sem birtist í Aðalnámskrá.“

Lög um grunnskóla koma frá Alþingi. Útfærsla á þeim kemur fram í Aðalnámskrá sem berst til skólanna frá menntamálaráðuneytinu. Grunnskólar reyna svo eftir fremsta megni að uppfylla kröfurnar sem þar eru gerðar.

Í Aðalnámskrá stendur einnig að „Meginmarkmið læsis er að nemendur séu virkir þátttakendur í að umskapa og umskrifa heiminn með því að skapa eigin merkingu og bregðast á persónulegan og skapandi hátt við því sem þeir lesa með hjálp þeirra miðla og tækni sem völ er á“. Þetta er það sem Byrjendalæsi leitast við að gera.

„Til að geta gegnt þessu margþætta hlutverki þarf námsmat að uppfylla þau skilyrði að vera réttmætt og áreiðanlegt.“ Það eru samræmd próf ekki. Þau eru barn síns tíma og löngu úrelt. Þau hafa ekki fylgt þeirri þróun sem orðið hefur í menntastefnu landsins og eru þar af leiðandi hvorki réttmætur né áreiðanlegur mælikvarði.

Ef markmið menntamálaráðherra er að koma á þjóðarsátt um læsi eru þessar yfirlýsingar hans í garð kennarastéttarinnar í upphafi skólaárs óheillavænleg byrjun. Skólakerfið í landinu getur aldrei orðið sterkara en veikasti hlekkurinn í keðjunni og hann er efstur í valdapíramídanum. Ef einhverju er um að kenna er það stefnuleysi stjórnvalda í skólamálum sem taka U-beygju í hvert skipti sem ný ríkisstjórn og nýr menntamálaráðherra taka við völdum. Menntamál eiga ekki að vera pólitísk bitbein. Er Byrjendalæsi um að kenna? Ég held ekki!