Manntalið 1703 er komið á skrá UNESCO

Einn mesti dýrgripur í Þjóðskjalasafni Íslands er manntal sem tekið var hér á landi árið 1703. Í daglegu tali kallað Manntalið 1703. Manntalið var tekið að beiðni Danakonungs og var hluti mikillar úttektar á högum Íslendinga. Nú hafa þau tíðindi orðið að Mennta-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, hefur fallist á umsókn Þjóðskjalasafns þess efnis að Manntalið 1703 verði skráð á lista UNESCO Memory of the World Register. Á þennan lista komast einungis skjöl sem hafa þýðingu fyrir allt mannkyn.

Langur aðdragandi

Undirbúningur að umsókninni hófst árið 2002 þegar hafist var handa við að rannsaka frumskjölin og skrá einkenni þeirra nákvæmlega. Manntalið er skráð í alls 92 stakar bækur eða hefti. Sú lengsta úr Snæfellsnessýslu og er sú bók rúmlega 100 blaðsíður. Hefti úr stökum hreppum geta verið örfáar síður. Auk þess tilheyra manntalinu 41 stakur miði eða blöð. Alls er manntalið 1709 blaðsíður. Umsókn um upptöku manntalsins á Minni heimsins var samin á fyrri hluta árs 2012 og send til UNESCO.

Mikilvæg viðurkenning

Skráning Manntalsins 1703 á lista UNESCO Minni heimsins eru mikil tíðindi og kærkomin viðurkenning á sérstöðu og mikilvægi þessarar einstöku heimildar. Þetta á að vera allri þjóðinni fagnaðarefni, enda enn ein viðurkenning þess að Íslendingar eiga afar mikilvægar og merkilegar heimildir um samfélag sitt, ritheimildir sem finnast ekki hjá öðrum þjóðum. Þetta gerir okkur kleift að rannsaka sumt í sögu okkar og samfélagi með meiri nákvæmni en aðrir geta gert.

Framlag til heimsmenningar

Sérstaða manntalsins 1703 felst í því að það er elsta manntal í heiminum sem varðveist hefur og nær til allra íbúa í heilu landi þar sem getið er nafns, aldurs, heimilisfangs flestra og þjóðfélags- eða atvinnustöðu allra þegnanna. Enginn önnur þjóð í heiminum á jafnnákvæmar lýðfræðiupplýsingar frá þessum tíma. Á grundvelli þessara upplýsinga er kleift að greina samfélagsgerð og fjölskyldugerð hér á landi á traustari grunni og af meiri nákvæmni en annars staðar. Nú má fullyrða að staðfest hafi verið að Manntalið 1703 hafi ekki einungis mikla þýðingu fyrir okkur Íslendinga heldur er það mikilvægt framlag til heimsmenningarinnar.

Nýjar skyldur

Að hafa ritheimild á lista Sameinuðu þjóðanna yfir menningarverðmæti heims færir okkur nýjar skyldur. Fyrst og fremst þær að varðveita umrædda heimild með öruggum hætti og veita öllum aðgang að henni. Þá verður aðgengi allra tryggt með því að birta stafræn afrit af manntalinu á vefnum. Það verður gert síðar á þessu ári. Jafnframt verða frumskjölin sett fram almenningi til sýnis í Þjóðskjalasafni á haustdögum.

Áhugaverðar upplýsingar

Landsmenn reyndust þá vera 50.358 samkvæmt talningu Hagstofunnar. Manntalið veitir margvíslegar áhugaverðar upplýsingar svo sem um nafnahefð og störf eða atvinnuheiti Íslendinga. Þannig voru 670 hreppsstjórar, 245 prestar, 76 skóladrengir, 7 böðlar og 6 fálkaveiðimenn árið 1703. Í manntalinu eru 725 skírnarnöfn, 387 karlmannsnöfn og 338 kvenmannsnöfn. Algengasta kvenmannsnafnið var Guðrún en það bar fimmta hver kona. Jón var hins vegar algengasta karlmannsnafnið. Tæpur fjórðungur karla hét því nafni.

Manntalsvefur Þjóðskjalasafns

Manntalið var gefið út af Hagstofu Íslands á árunum 1924-1947. Frumrit manntalsins er varðveitt í Þjóðskjalasafni en stafræn uppskrift þess á á Manntalsvef Þjóðskjalasafns www.manntal.is. Þar eru einnig tólf önnur manntöl. Landsmenn eru hvattir til þess að kynna sér manntalið þar.