Stjórnlagaþing og störf þess

Nú líður að kosningum til stjórnlagaþings. Áhugi þjóðarinnar á að nýta þetta tækifæri til að hafa áhrif virðist ekki mikill ef marka má skoðanakannanir og hlýtur það að vekja áleitnar spurningar. Er eitthvað í grunnhugmynd, framkvæmd eða áherslum sem er fráhrindandi eða með einhverjum hætti letjandi eða finnst stórum hópi fólks það ekki vera í stakk búið til að hafa skoðun á stjórnarskránni?

Það verður að leita skýringa - ekki síst í ljósi þess að það er næsta víst að í nýrri stjórnarskrá verða ákvæði þess efnis að auðvelda lýðræðisleg áhrif almennings með þjóðaratkvæðagreiðslum. En Íslendingar eru sérfræðingar í óvæntum kúvendingum og því kann vel að fara svo að kosningaþátttaka verði mikil og þessar áhyggjur reynist óþarfar.

En hvernig svo sem það fer verður kosið og síðan tekur alvaran við. Það er mikil ábyrgð sem hvílir á herðum þeirra sem kjörnir verða til stjórnlagaþings. Þetta er einstakur atburður sem í felst einstakt tækifæri til endursköpunar íslensks samfélags. Því veltur mikið á því hvernig til tekst - ekki bara um innihald og áherslur nýrrar stjórnarskrár - heldur í vinnubrögðum stjórnlagaþings. Þar verður að ríkja friður þrátt fyrir mismunandi skoðanir og æskilegt væri að niðurstaða fengist í fullri sátt (consensus).

Þjóðfundur og skoðanakannanir benda til þess að samstaða verði um nokkur veigamikil mál. Auðlindir landsins eru þar eftst á blaði. Vilji stendur til þess að þær verði í þjóðareign um alla framtíð. Hitt verður eflaust ágreiningur um hvernig farið skuli með hugsanlegan arð af þeim. Umhverfismál eru líka ofarlega á blaði enda ræðst framtíð mannkyns að stórum hluta til af því hvernig þeim málum er skipað.

Skýr þrískipting valdsins og sjálfstæði bæði dóms- og löggjafarvalds gagnvart framkvæmdavaldi er ekki líklegt til að valda ágreiningi. Sama á við um skýrar reglur um helstu grunnstoðir stjórnskipunar, valdmörk, fjölskipað vald, ábyrgð, gegnsæi og fleira í þeim dúr. Samstaða er um að almenningur og/eða tiltekinn minnihluti þings geti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslur, aukin lýðræðisleg áhrif í kosningum og endurskoðun embættis forseta Íslands. Nokkuð almenn samstaða virðist um að mannréttindakafli stjórnarskrárinnar verði ítarlegri og færist fremst í stjórnarksrána, en verði ekki aftast eins og nú er. Sjálf myndi ég leggja áherslu á sérstök ákvæði um jafnrétti kvenna og karla sem myndu greiða konum leið að þeim áhrifum og völdum sem þeim ber á öllum sviðum samfélagsins og flokkast undir almenn mannréttindi. Almenn ákvæði hafa ekki reynst konum notadrjúg.

Í þessum málum, og fleirum, verður það fyrst og fremst útfærslan sem kynni að valda ágreiningi og er ég þar komin að kjarna málsins. Hvernig verða ágreiningsmál leyst? Þar reynir á hugarfar og vinnubrögð þeirra sem kjörnir verða til stjórnlagaþings og mun skera úr um hvort þeir reynast vandanum vaxnir.

Vinnubrögð stjórnlagaþings

Sumir segja að ekki eigi að mæta til leiks með of sterkar fyrirfram ákveðnar skoðanir. Ég er ekki sammála þessu sjónarmiði nema að hluta til. Hitt skiftir mestu að vera tilbúinn til að hlusta á skoðanir og rök annarra, ræða til hlítar hvernig má sætta og sameina sjónarmið sem virðast ólík en kunna, við nánari athugun, að eiga eitthvað sameiginlegt. Kynna sér stjórnarskrár annarra landa og hvernig eru álíka mál leyst þar. Kalla til sérfróða til að leggja mat á útfærslutillögur og jafnvel benda á aðrar. Þetta kynni að breyta skoðunum einhverra og þá væntanlega til góðs. Byggja þarf niðurstöðu á því sem sátt er um og leita lausna á því sem á milli ber. Það er sjaldnast óyfirstíganlegt. En fari svo að sameiginleg lausn finnist ekki verður viðkomandi að vera tilbúinn að draga í land og sættast á niðurstöðu þó hún sé ekki nákvæmlega sú sem hann vildi helst.

Miðjumoð kunna einhverjir að segja. Það kann vel að vera, en stundum er það affarasælast. Það á enginn að mæta til stjórnlagaþings í þeirri von - og blekkingu - að stjórnarskráin verði nákvæmlega eins og hann hefði samið hana sjálfur ef hann einn fengi að ráða. Virðing fyrir skoðunum og rökum annarra, sveigjanleiki, góð hlustunarskilyrði og sáttfýsi er lykillinn að góðri niðurstöðu. Ef hún næst ekki er stjórnlagaþing til einskis og kjörnir fulltrúar að bregðast ábyrgð sinni og skyldu og þar með þjóðinni og því trausti sem hún sýndi þeim. Þá er verr af stað farið en heima setið.