Hug­leiðing á 1. maí.

Í sjónvarpsþáttaseríunni Næturvaktin, sem sýnd var í sjónvarpi fyrir nokkrum árum, ber það við einn dag að félagarnir Ólafur Ragnar og Daníel standa einir vaktina. Stöðvarstjórinn, Georg Bjarnfreðarson, er í fríi og tekur þá þátt í kröfugöngunni 1. maí. Þegar hann kemur til baka á vinnustaðinn spyr Ólafur Ragnar hvort „ekki hafi verið gaman í skrúðgöngunni”? Georg bregst ókvæða við svo heimskulegri spurningu um skrúðgöngu. „Kröfuganga er allt annað. Það er þegar öreigar og vinnandi fólk sameinar krafta sína og krefst bættra kjara. Hvaðan heldur þú að þú hafir allt þetta fínerí sem þú hefur hér í vinnunni eins og heitt kaffi, mjúka stóla, slysatryggingar og vinnuvernd? Hvaðan heldurðu að það komi? Hélstu að vinnuveitandi þinn hefði af hjartagæsku sinni ákveðið að veita þér öll lífsins gæði? Hélstu að fyrirtækið væri svo snortið af nærveru þinni og persónutöfrum að þeir hefðu séð sig knúna til að gera allt sem í sínu valdi væri til að veita þér allar lífsins unaðssemdir? Nei, löngu fyrir þinn tíma fór vinnandi fólk í kröfugöngur og krafðist og barðist fyrir þeim þægindum sem þú í dag kallar sjálfsögð.” Ekki veit ég hvort höfundur Næturvaktarinnar hefur með ræðu Georgs ætlað að gera lítið úr hugmyndum þeirra sem styðja verklýðsbaráttu dagsins eða sögu baráttunnar á síðustu öld. En ræða Georgs er algjörlega sannleikanum samkvæmt.

Barátta verkalýðshreyfingarinnar

Flestar félagslegar umbætur síðustu aldar eru skilgetið afkvæmi verkalýðsbaráttunnar. Sú barátta var í byrjun og fram eftir 20. öldinni háð með blóði, svita og tárum. Örsauðir menn lögðu líf sitt að veði við að reyna að halda lífi í fjölskyldum sínum og tryggja framtíð barna sinna. Og það er rétt hjá Georg Bjarnfreðarsyni: Gangan á 1. maí hefur aldrei verið skrúðganga. Í göngunni 1. maí sameinast vinnandi fólk um kröfur sínar, um sanngjörn laun fyrir vinnuframlag, um félagslegt öryggi og réttlæti, um sanngjarnan skerf af þeim verðmætum sem samfélagið skapar. Í upphafi áttu þeir sem gengu kröfugöngu á hættu að verða fyrir árásum andsnúinna hópa, ofbeldi lögreglu eða jafnvel aðgerðum hersins. Mýmörg dæmi eru um blóðsúthellingar úr þeirri baráttu og fjölmargir verkamenn hafa fallið í átökum við fjandsamlegt ríkisvald og óbilgjarna atvinnurekendur. Eitt dæmið er frá Svíþjóð, landinu sem löngum var fyrirheitna land þeirra sem þrá félagslegt réttlæti og jöfnuð. Í Ådalen 14. maí 1931 mótmælti vinnandi fólk verkfallsbrotum sem atvinnurekendur stóðu fyrir. Herinn var kallaður til. Fjórir í mótmælagöngunni og einn áhorfandi féllu þegar herinn hóf skothríð. Blóð, sviti og tár. Þeir sem í dag eru að hefja þátttöku sína á vinnumarkaðnum þekkja mögulega ekki þessa sögu, eða fleiri sögur um hatramma baráttu fyrir eðlilegum og sjálfsögðum réttindum vinnandi fólks um allan heim, sögu um þrautseigju og fórnir þeirra sem lögðu allt undir í þessari baráttu fyrir réttlátara samfélagi, betri heimi. Úr sögu íslenskrar verkalýðshreyfingar eru mörg dæmi: Nóvudeilan, Borðeyrardeilan, Gúttóslagurinn.

Sótt að réttindum

Síðustu áratugi hefur nýfrjálshyggjan og markaðshyggjan sótt að réttindum vinnandi fólks, reynt markvisst að draga úr samtakamætti og samstöðu þeirra sem lifa á því að selja vinnu sína. Verkalýðsbaráttan hefur því að miklu leiti snúist um að standa vörð um áunnin réttindi. Slík barátta er ekki nærri því eins gefandi og ánægjulega eins og baráttan fyrir félagslegum framförum, betra lífi, betra samfélagi. Á síðustu árum hefur verið skipt um forystu í stórum, öflugum samtökum vinnandi fólks. Í málflutningi þessara nýju foringja hefur kveðið við annan, nýjan tón. Þar er ekki aðeins að finna kröfu um hærri laun til þeirra sem lægst hafa launin heldur líka um aukið félagslegt réttlæti, um húsnæði sem allir geti ráðið við hvort sem er til leigu eða eignar. Einnig kröfu um réttlátari skiptingu þjóðarkökunnar, um jöfnuð með réttlátara skattkerfi. Kröfu um að þeir sem bera mest úr býtum leggi sanngjarnan skerf til samneyslunnar. Þetta er ánægjuleg breyting á stefnu og áherslum og kveikir von um réttlátara samfélag, samfélag sem hæfir siðuðu fólki. Nýjar áskoranir fylgja sérstakri tegund af atvinnurekendum, þeim sem tilbúnir eru að níðast á starfsmönnum með félagslegum undirboðum. Félagsleg undirboð og launaþjófnaður, sem helst bitna á erlendum starfsmönnum, eru smánarblettur á Íslensku atvinnulífi. Þann blett verður verkalýðshreyfingin og stjórnvöld í sameiningu að hjálpast að við að þvo af samfélagi okkar. Það verður best gert með hertri vinnulöggjöf sem Alþingi verður að hafa forgöngu um. Það þarf líka að bregðast við af hörku vegna nýlegra hugmynda núverandi ríkisstjórnar um að stytta tímabil atvinnuleysisbóta og lengja starftímann sem skapar rétt til bóta. Nokkrir þingmenn, sem nú sitja á þingi, hafa gengt forystuhlutverki í verkalýðshreyfingunni. Þeir verða nú að sýna úr hverju þeir eru gerðir.

Höfundur er í 10. sæti Vinstrisins í Reykjavík