Verndum börnin - eða eiga börnin að vernda sig sjálf?

Að gefnu tilefni vilja Stígamót vekja athygli á því hversu varhugavert það getur verið að gera börn ábyrg fyrir öryggi sínu.

Til Stígamóta berast fjölmargar og víðfeðmar upplýsingar um afleiðingar kynferðisofbeldis í æsku á líf fólks þegar það kemur á fullorðinsárin. Til Stígamóta hafa komið á síðastliðnum 19 árum 5.279 manns, allt frá unglingsaldri til fólks yfir sjötugt. Af þeim sem til Stígamóta hafa komið hafa 59% þeirra verið misnotuð kynferðislega á aldrinum 5 til 14 ára. En flestir sem leita til Stígamóta, eða um 58,5%, eru 20 til 39 ára. Fólk leitar sér aðstoðar með afleiðingarnar af misnotkuninni mörgum mánuðum, árum eða jafnvel áratugum eftir að ofbeldinu lýkur. Margir eru að segja í fyrsta sinn frá misnotkuninni.

Kynferðisleg misnotkun skilur eftir sig margvíslegar afleiðingar. Sektarkenndin er algengust afleiðinga ásamt skömminni. Það er algjörlega órökrétt en engu að síður staðreynd að þeir sem eru beittir ofbeldinu bera þungar minningar og tilfinningar um sekt og skömm. Sjálfsmyndin ber þess merki og þótt fólk sé fullkomlega fært um að lifa lífinu með þeim ábyrgðum og skyldum sem því fylgja, er það engu að síður staðreynd að þessi þungbæra reynsla skyggir á lífsgæðin og lífsgleðina og kemur í veg fyrir að fólk njóti sín og hæfileika sinna til fulls. Þess vegna sækir fólk Stígamót heim, til að leita leiða til að losa sig við þá byrði sem sektin og skömmin er og hefja uppbygginguna til betra lífs. Að byrja að treysta sjálfum sér og öðrum aftur eftir þann trúnaðarbrest sem misnotkunin er.

Barn getur aldrei borið ábyrgð á öryggi sínu. Þegar fullorðið fólk misnotar trúnaðartraust barns og nýtir sér barnaskap og þroskaleysi þess í eigin þágu, þá á ekki að gera kröfu um að barnið geti sagt nei og þannig afstýrt eða stöðvað ofbeldið. Börn eru gjörn á að finna skýringar á því sem lífið býður þeim upp á í eigin hegðun – það á einnig við þegar þau eru beitt kynferðislegri misnotkun. Það gefur auga leið að þegar þeim er kennt að þau eigi að segja nei til að koma í veg fyrir að vera misnotuð styrkjast enn meira þær sjálfsskýringar barna að þau hafi á einhvern hátt framkallað misnotkunina eða kallað hana yfir sig þegar misnotkunin heldur áfram hvort sem þau hreyfi mótbárum eða ekki. Eftir situr barnið með þá vissu að það hafi samþykkt ofbeldið og geti þar af leiðandi sjálfu sér um kennt. Þessi reynsla býr síðan með barninu fram á fullorðinsárin. Fræðsla til barna um líkamann sinn – ásamt leiðbeiningum um að læra að segja nei við óvelkominni snertingu getur friðað almenning og látið fólki finnast að það sé verið að vinna fyrirbyggjandi starf og tryggja öryggi barna. En er það svo?

Kjarni málsins er sá að fullorðnir eru ábyrgir fyrir öryggi barnanna jafnt innan fjölskyldna sem utan, og sá sem misnotar börn ber að sjálfsögðu fulla ábyrgð á sínum gjörðum. Allar tilraunir til að telja börnum trú um að þau geti varið sig fyrir misnotkun eru byggðar á fölskum forsendum.

Höfundur er listmeðferðarfræðingur og ráðgjafi á Stígamótum.