Stjórnarskrá breytt í óðagoti

Forystumenn stjórnarflokkanna hafa lagt til að við stjórnarskrána bætist grein, þar sem náttúruauðlindir Íslands eru lýstar þjóðareign. Tillagan er ekki niðurstaða vandaðrar, faglegrar úttektar og umræðu um þýðingu og áhrif stjórnarskrárbreytingar í þessa veru. Hún er afsprengi pólitísks upphlaups, sóknar eftir stundarvinsældum. Það er ekki fullnægjandi grundvöllur stjórnarskrárbreytingar.

Skýringin á óðagotinu getur ekki verið sú að stjórnarskrárákvæði af þessu tagi sé nauðsynlegt fyrir íslenskt samfélag. Í besta falli yrði greinin þýðingarlítil, en meiri hætta er þó á að tvíræð merking hennar leiði til ófarnaðar. Hugtakið þjóðareign hefur fyrst og fremst áróðursgildi. Það er áhrifaríkt, en vekur falsvonir og elur á misskilningi og tortryggni.

Margsinnis hefur verið um það fjallað í fræðilegri umræðu að lagalegur grundvöllur þjóðareignarhugtaksins sé ótraustur. Reyndar má ganga svo langt að fullyrða að þjóðareign sem sérstakt form eignarréttar fái ekki staðist samkvæmt íslenskum lögum. Þjóðin er ekki persóna að lögum, fellur ekki að skilgreiningaratriðum eignarréttar og getur almennt ekki farið með þær heimildir sem felast í eignarrétti.

Þjóðin getur með öðrum orðum ekki átt eignir í sameign. Ríkið getur á hinn bóginn átt eignir. Hugtakið þjóðareign á einmitt uppruna sinn í hugmyndakerfum þar sem útgangspunkturinn var að færa allar eignir til ríkisins og uppræta eignarrétt einstaklinga. Vakir það fyrir þingheimi að taka allar náttúruauðlindir Íslands til ríkisins? Orðalag greinarinnar útilokar ekki slíka túlkun og ekki heldur skýringar í greinargerðinni sem fylgdi.

Verulega yrði dregið úr réttaröryggi á þessu sviði og réttaróvissa aukin að mun þó skemmra væri gengið í túlkun greinarinnar. Óskýrleiki hennar og villandi hugtakanotkun mun, ef eitthvað, auðvelda pólitísk afskipti af nýtingu auðlinda, skattlagningu og íþyngjandi reglusetningu.

Afleiðingar óðagotsins gætu líka vel orðið þær að Íslendingar glötuðu gullnu tækifæri til að skipa sér fremst meðal þjóða á komandi árum, að því er varðar nýsköpun og þekkingu í umgengni við náttúruna.

Höfundur er framkvæmdastjóri Rannsóknarmiðstöðvar um samfélags- og efnahasgmál.