Skipta utanríkismál einhverju máli?

17. desember 2006 05:00

Nú er hafin mikil umræða um öryggis- og varnarmál, en slík umræða er Íslendingum framandi. Undanfarin 5o ár hefur engin raunveruleg umræða átt sér stað um þau mál, vegna þess að hvenær sem reynt var að ræða þau, braust út rifrildi um varnarliðið og aðild að Atlantshafsbandalaginu.

Stjórnmálamenn hafa því leitt þessa umræðu hjá sér og standa nú uppi reynslulitlir á því sviði.

Það var auðvelt að gera grín að fjórum þotum og með réttu mátti halda því fram að þær gætu ekki varið Ísland. Fjórar þotur gátu ekki varið Ísland, ef rússneski flotinn, sem lá við Langanes í fyrra, hefði viljað taka Þórshöfn. Fjórar þotur geta ekki varið Höfn í Hornafirði, Kópavog, Ísafjörð eða hvaða stað sem er á landinu, ef einhvern óvin langar að taka hann herskyldi.

Hvers vegna við eigum við þá að semja við Norðmenn um einhverjar þotur, sem komi til Íslands, hvort sem þær væru fjórar eða færri. Ástæða til þess er harla líti, því að norskar þotur gera ekki sama gagn og bandarískar.

Þegar stjórnmálamenn hafa talað um sjáanlegar varnir hefur hnussað í mörgum. Þeir hafa kosið að skilja ekki að áhrif af fjórum þotum eru huglæg og það skiptir öllu máli hver á þær. Hollendingar eiga hundrað þotur, en það er ekki af því að þeir telji loftorrustur við nágranna sína vofa yfir. Þær eru huglægar varnir fyrir þá.

Staða okkar Íslendinga er mikið breytt meðal þjóða, eftir að Bandaríkjamenn hafa svo rækilega hafnað okkur. Þegar við mættum á fundi í erlendum stofnunum, sáust útlínur bandaríska risans yfir öxlina á okkar mönnum. Hver ætli sé skýringin á því að Flugleiðir hafa tvöfalt fleiri lendingarleyfi í Bandaríkjunum en SAS, sem er í eigu milljónaþjóða? Risinn kinkaði kolli.

Þegar við þurftum að semja um alþjóðlegar fiskveiðar í NEAFC og NAFO var skuggi risans fyrir aftan okkar menn. Þegar Íslendingar mæta í Matvælastofnuninni í Róm eða Alþjóða heilbrigðisstofnuninni, er skuggi risans ekki lengur með. Þegar við þurfum að semja við Norðmenn og Evrópusambandið um fiskveiðar er risinn horfinn. Þegar við þurfum að verja flugstjórnarsvæðið okkar hjá Alþjóða flugmálastofnuninni, sem skapar okkur miklar tekjur, er risinn ekki lengur á bak við okkur.

Það hefur gefist okkur sérlega vel að vera fylgiþjóð Bandaríkjanna í 60 ár. Ef menn vilja heldur kalla það aftaníossa eða taglhnýtinga, mega þeir það mín vegna. En nú eigum við ekki kost á því. Eitt af því sem hendir smáþjóðir er kallað “shunning”. Það er dregið af enska orðinu “shun”, sem þýðir að forðast, leiða hjá sér eða hafa að engu. Smáþjóðir, eða örþjóðir eins og við, gleymast oft viljandi eða óviljandi, þegar þeir stóru ræða alvarleg mál.

Það kemur á óvart hversu afleiðingar hinnar nýju einangrunar birtast fljótt og afdráttarlaust. Fyrir nokkrum dögum neituðu þriðja til fimmta stigs skriffinnar í Hafrannsókna og loftslagsstofnun Viðskiptaráðuneytis Bandaríkjanna að eiga orðastað við sjávarútvegsráðherra Íslands. Þetta hefði ekki gerst ef stóri skugginn hefði verið við öxlina.

Alison Bayles, forstjóri SIPRI; rannsóknarstofnunar í alþjóðamálum í Stokkhólmi, sagði nýlega á fundi hér, að það væru minnst 12 málaflokkar, sem flokkuðust undir utanríkismál. Varnarmál væru aðeins einn af þeim. Við eigum eftir að læra að standa ein og átta okkur á að það eru ekki til neinar vinaþjóðir. Erlend stjórnvöld hjala stundum blíðlega, sérstaklega ef þú hefur stóran skugga á bak við þig. Sumir stjórnmálamenn trúa skálaræðum.

Utanríkismál snúast um skýrt skilgreinda hagsmuni og fáum er það betur ljóst en Norðmönnum. Mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu Norðmanna snýst um að auka yfirráð þeirra yfir Norðurhöfum, með öllum tiltækum ráðum. Hæstiréttur þeirra er nýbúinn að kveða upp dóm, sem staðfestir að þeir hafi mátt stofna efnahagslögsögu umhverfis Svalbarða og ráða henni einir. Menn kunna að segja að það sé einhliða ákvörðun, en hver hefur kært til Haag? Norðmenn eigna sér efnahagslögsögu umhverfis Jan Mayen, með þeim rétti einum, að þeir hafa þar veðurathugunarmenn. Norðmenn skilja sína hagsmuni og vinna að þeim af mikilli staðfestu.

Ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Rússa, auk Evrópusambandsins (Dana og Grænlendinga), ætla sér mikinn hlut í þeim auðæfum, sem flestir eru sannfærðir um að búi á botni Íshafsins og heimskautasvæðanna. Til eru framsýnir stjórnmálamenn hér á landi, sem telja að við eigum að koma að því gnægtaborði. Ætli það verði ekki erfiðara, þegar við treystum á að Norðmenn sjái um varnir okkar? Hvernig ætli að verði að semja um síldveiðar?

Það þótti sjálfsagt að NATO ríkin tækju að sér að senda eftirlitsflugvélar að landamærum Eystrasaltsríkjanna við Rússland og Hvíta Rússlands. Þau er fátæk og í hópi hinna “nýfrjálsu ríkja”, sem okkur þykir öllum sjálfsagt að styðja. Það er líka stutt að fara frá Danmörku, Noregi, Belgíu Hollandi og Bretlandi, sem hafa aðallega séð um þá gæslu, með fjórum flugvélum í senn.

Nú segja sumir að NATO eigi líka að sjá um varnir Íslands. Þó að það séu ekki nema 60 ár frá því að við hlutum sjálfstæði erum við ekki “nýfrjáls”. Eins og við þreytumst aldrei á að sannfæra okkur sjálfa um, erum við ein af ríkustu þjóðum heims, en því miður aðeins miðað við fólksfjölda. Það dettur engum í hug að verja okkur ókeypis, hér út í miðju Atlantshafi.

Það gleymist að NATO er ekki stofnun, sem hefur her manna, tilbúin til að senda hann hvert á land sem er.

Stofnunin er ekkert annað en vilji ríkisstjórna aðildarríkjanna á hverjum tíma og getur ekkert gert annað en þær vilja. Við sjáum hvernig gengur að fá ríkin til að senda hermenn til Afganistan. NATO samræmir aðgerðir, en framkvæmir þær ekki.

Það er heldur ekki ódýrt að verja Ísland, ef við viljum gera það með þotum. Hver F-16 þota, eins og Norðmenn eiga, kostar álíka mikið og Boeing 737 farþegaflugvél og er samt ein sú ódýrasta. Fyrir hvern tíma sem hún flýgur þarf hún viðhald í 35 tíma samkvæmt bókum Bandaríkjahers, en raunverulega nær 70 tíma. Hvað margar ferðir frá Noregi erum við tilbúnir að kosta á ári? Fjórar á dag? Fjórar í mánuði? Það er alveg sama hvað við höfum margar norskar þotur, þær gera ekki sama gagn og ein bandarísk. Það fylgir stór skuggi þeirri bandarísku.

Við þurfum að ná upp sextíu ára slaka og skilgreina sjálf okkar öryggismál og hagsmuni. Við þurfum að fá til þess besta fólk, að kenna stjórnmálamönnum og stjórnarerindrekum, hvernig á að fara með utanríkismál. Við viljum öll viðhalda þeim lífskjörum, sem við erum orðin vön. Reynslan hefur sýnt að smáþjóðum vegnar oftast betur en stórum, en við þurfum að læra að skilgreina hagsmuni okkar og gæta þeirra sjálf, ein á báti.

Það hefur gefist okkur sérlega vel að vera fylgiþjóð Bandaríkjanna í 60 ár. Ef menn vilja heldur kalla það aftaníossa eða taglhnýtinga, mega þeir það mín vegna.