Loks slitnaði rófan! Hvað gengur Við­skipta­ráði til?

Hugleiðingar um fullyrðingar Viðskiptaráðs um veikindarétt opinberra starfsmanna

Umræðan um veikindarétt opinberra starfsmanna hefur undanfarna daga minnt á þjóðsöguna um bræðurna Einbjörn, Tvíbjörn og Þríbjörn og kálfinn sem sökk í dýið svo einungis rófan stóð upp úr. Í sögunni er enginn viljugur til að horfast í augu við rót vandans eða verkefnið sem við blasir, heldur fer öll orkan í að toga í rófuna í stað þess að leggja á sig vinnuna við að losa um kálfinn sjálfan. Enda fór eins og viðbúið var; – loks slitnaði rófan! Þó ekki hafi farið neinum sögum af afdrifum kálfsins þá getum við öll ímyndað okkur hver hans endalok urðu. Í umræðunni um veikindaréttinn togar Viðskiptaráð látlaust í rófuna og virðist staðráðið í að leiða hjá sér hvað þurfi til að bjarga blessuðum kálfinum.

Viðskiptaráð klifar á því að veikindaréttur opinberra starfsmanna sé óhóflegur og að draga ætti úr honum með öllum ráðum. Ráðið segir rétt opinberra starfsmanna til launa í veikindum „allt að sjöfaldan“ á við þann sem tíðkast á almennum markaði. Sömuleiðis að veikindafjarvistir séu tvöfalt algengari á opinbera markaðnum en þeim almenna og að þær kosti hið opinbera tugmilljarða króna á ári. Þetta hljómar dramatískt og það er eflaust markmiðið. En þegar gögnin eru skoðuð, og aðferðafræðin rýnd, kemur í ljós að um er að ræða bæði vanhugsun og rangfærslur eins og bent er á í grein formanns BSRB á visir.is.

Hvers vegna eru tölurnar svona misvísandi?

Í fyrsta lagi eru veikindadagar taldir með ólíkum hætti eftir mörkuðum. Á opinbera markaðnum eru taldir almanaksdagar, en á þeim almenna einungis virkir vinnudagar. Til að fá marktækan samanburð þyrfti því að draga frá alla laugardaga og sunnudaga, sem teljast til veikindadaga hjá starfsfólki opinbera markaðarins. Þetta eitt gerir samanburðinn beinlínis villandi.

Í öðru lagi er veikindaréttur á almennum markaði ekki bara rétturinn til launa í veikindum sem vinnuveitanda ber að greiða, heldur nær hann einnig til sjúkrasjóðakerfis sem bætir við 7–12 mánuðum hjá mörgum stéttum. Heildarrétturinn er því oft sambærilegur milli markaða.

Í þriðja lagi er það undarleg vegferð hjá Viðskiptaráði að nota tölur Hagstofunnar frá 2020, fyrsta ári heimsfaraldurs, í áróðri sínum. Það blasir við að slíkt leiðir til rangra ályktana.

Kerfislægt álag en ekki einstaklingsbundinn brestur

Þegar litið er á nýjustu greiningu BHM um tíðni veikindaforfalla og samanburð við Norðurlöndin blasir við gjörólík mynd en sú sem Viðskiptaráð teiknar upp. Þar kemur fram að aukin veikindaforföll síðustu ára séu fyrst og fremst til komin vegna streitu, aukins álags, manneklu og flóknara vinnuumhverfis – ekki síst á meðal háskólamenntaðra sérfræðistétta og kvenna í framlínu heilbrigðis- og velferðarþjónustunnar. Þessi þróun er ekki séríslensk; hún sést skýrt í Noregi, Svíþjóð og Danmörku.

Íslensk gögn benda til að lausn vandans sé að leita í sjálfum grunnkerfum samfélagsins, sem sannanlega glíma við skipulagsvanda, manneklu og vaxandi kröfur til þjónustu. Aukin veikindaforföll og eftirspurn eftir starfsendurhæfingu að loknum veikindum endurspeglar þennan vanda. Starfsfólkið, sem heldur uppi mennta-, heilbrigðis- og velferðarkerfunum okkar, er í beinni snertingu við þau sem eiga rétt á þjónustunni, hefur ekki undan. Því er í hæsta máta ósæmilegt af Viðskiptaráði að dylgja stöðugt um misnotkun réttinda opinberra starfsmanna. Nær væri að aðilar vinnumarkaðarins sameinuðust um að afla nauðsynlegra gagna til að geta dregið ályktanir sem gagnast geta vinnumarkaðnum í heild og þar með samfélagsþjónustunni sem við höfum komið okkur saman um að hið opinbera veiti.

Það sem vantar eru gögn, samræmi og ábyrgð

Íslenskan vinnumarkað skortir samræmd gögn um veikindaforföll. T.d. heldur ríkið ekki miðlægan gagnagrunn um veikindafjarvistir, ólíkt hinum Norðurlöndunum. Því er hætta á að samanburður byggist á ófullkomnum eða ósambærilegum gögnum. Þetta er vandamál sem bæði vinnustaðir, stéttarfélög og þjónustuaðilar glíma við og hafa bent á.

Það leiðir okkur aftur til sögunnar sem byrjað var á hér í upphafi. Þegar enginn vill taka ábyrgð á gagnasöfnuninni rís upp gamla sagan um Einbjörn, Tvíbjörn og Þríbjörn, sem allir toguðu í rófuna, en hirtu ekkert um sjálfan kálfinn. Áttum okkur á því að orkan sem fer í að toga í rófuna gerir ekkert gagn. Það er skynsamlegra að við beinum sjónum að rót vandans og því sem gera þarf til að leysa hann. Það væri gagnlegt ef Viðskiptaráð áttaði sig á þessu og gengist við ábyrgð sinni á því að almenn umræða um margþætt úrlausnarefni fari fram með upplýstum og sanngjörnum hætti.

Gagnadrifin umræða í stað sleggjudóma

Við sem sinnum hagsmunagæslu fyrir launafólk hvar sem er á vinnumarkaði, treystum því að stjórnvöld séu að hlusta og höfum vonir um að í vændum sé átak í skráningu og greiningu veikindaforfalla á opinbera markaðnum. Þannig teljum við að ákallinu um bætta gagnaöflun verði best svarað.

Ef samfélagið ætlar að draga úr veikindaforföllum og styðja fólk til virkrar starfsendurhæfingar þarf umræðan að byggjast á:

• vönduðum og sambærilegum gögnum,
• samræmdri skráningu,
• greiningu á kerfislægum ástæðum,
• og sanngjörnum samanburði milli markaða.

Sleggjudómar og óvönduð tölfræði leiða okkur ekkert áfram. Það sem við þurfum er gagnadrifin umræða byggð á raunverulegum samanburði en alls ekki á því að draga upp allt að 5 ára gamlar tölur og láta eins og þær segi okkur eitthvað um stöðuna eins og hún er í dag.

Höfundur er formaður BHM.