Félags­legt rétt­læti og geð­heilsa

Í dag, 20. febrúar, er alþjóðlegur dagur félagslegs réttlætis (World Day of Social Justice). Þetta árið er lögð sérstök áhersla á félagslega vernd og mannsæmandi störf fyrir öll. Markmiðið er að renna styrkum stoðum undir alla þá innviði sem gera fólki kleift að eiga fulla hlutdeild í samfélaginu - í stað þess að vera jaðarsett, mismunað eða á einn eða annan hátt útskúfað. Þema dagsins hvetur okkur til að forgangsraða markvissum aðgerðum til að draga úr ójöfnuði, stuðla að inngildingu og reyna hvað við getum til að vernda fólk frá áföllum.

Sameinuðu þjóðirnar leggja áherslu á að heilbrigði, þar með talið geðheilbrigði, er ekki einungis heilbrigðismál heldur hafa fjölbreyttir samfélagsþættir á borð við félagslegt net, húsnæðisöryggi, launakjör og félagslega stöðu áhrif á heilsu okkar. Þetta rímar við reynslu okkar hér á Íslandi. Einstaklingar sem takast á við geðheilsubrest eða andlegar áskoranir standa oft frammi fyrir tekjulækkun, ótryggu húsnæði, breyttu starfshlutfalli, breytilegri starfsgetu og brotakenndri þjónustu. Stundum stendur þeim ekki til boða að snúa aftur til fyrri starfa nema þau hafi fulla starfsgetu. Mörg þekkja það að fá ekki líf- eða sjúkdómatryggingar nema með ströngum skilmálum og hærri greiðslum. Sum fá ekki aðgengi að námi eða starfi sem samræmist áhugasviði þeirra sökum þess að þau hafa ákveðnar greiningar eða taka ákveðin lyf. Þetta eru dæmi um hindranir sem snúa að fjölmörgum þeirra sem hafa þurft að vinna að bættri líðan sinni. Þetta eru ekki einstaklingsbundnar áskoranir heldur kerfisbundin vandamál sem snúa að félagslegu réttlæti.

Hvað gerist þegar húsnæðisóöryggi eykst, kostnaður og grunngjöld hækka eða þjónusta er komin að þolmörkum vegna álags, undirmönnunar og vanfjármögnunar til langs tíma? Ástandið bitnar fyrst og fremst á þeim sem þegar eru í viðkvæmri stöðu. Á Íslandi má sjá þetta í biðlistum, brotakenndu þjónustuflæði, ójöfnu aðgengi að úrræðum og þeirri staðreynd að mörg þurfa að treysta á hvern þau þekkja og stuðningsnet sitt til að halda sér á floti. Það þarf að styrkja innviði og vinna markvisst að því að tryggja að við tilheyrum öll samfélaginu.

Í þema ársins er lögð sérstök áhersla á réttindi á vinnumarkaði, örugga stöðu og mannsæmandi störf. Fólk með geðrænar áskoranir upplifir einmitt oft hindranir í að komast inn á vinnumarkað, halda vinnu eða fá viðeigandi aðlögun. Hægt er að fjármagna fleiri sértæk úrræði á borð við IPS (Individual placement and support) atvinnutengla og fjölga stöðum jafningjastarfsmanna, það er fólks sem ráðið er á forsendum lifaðrar reynslu af andlegum áskorunum. Áframhaldandi og aukin þátttaka fólks með persónulega reynslu við mótun þjónustu og stefnu skiptir máli. Það þarf að vinna markvisst með kerfisbundnar hindranir að fullri samfélagsþátttöku okkar allra. Það þarf að fjölga hlutastörfum, ekki síst í kjölfar breytinga á örorkulífeyriskerfinu og hlutaörorku. Þar ættu ríki og sveitarfélög að vera í fararbroddi að ráða einstaklinga sem vilja og hafa getu til að vinna hlutastörf. Við þurfum líka að halda áfram að opna umræðu um geðheilbrigðisvanda og gera hvað við getum til að uppræta fordóma í garð andlegra áskorana. Vissir þú til dæmis að einir rótgrónustu fordómarnir ríkja meðal heilbrigðisstarfsfólks samkvæmt rannsóknum?

Geðhjálp hefur í áratugi unnið út frá hugmyndafræði félagslegs réttlætis: að tryggja að fólk með geðræna erfiðleika njóti sömu réttinda, tækifæra og virðingar og önnur. Geðheilsa er samfélagsmál, ekki einkamál. Ef Ísland ætlar sér að vera samfélag sem byggir á jafnrétti, mannréttindum og félagslegri vernd, þá er tími til kominn að horfa á geðheilbrigði sem eitt kjarnamála félagslegs réttlætis.

Höfundur er formaður Geðhjálpar.