Er ís­lenskan að verða „ísl-enska“?

Hefur þú hlustað á samtal ungs fólks nýlega? Þá hefur þú líklega tekið eftir ákveðinni breytingu. Íslenskan sem þar heyrist er æ oftar gegnsýrð af enskum orðum, slangri og frösum. Stundum virðist móðurmálið jafnvel víkja til hliðar fyrir ensku í miðju samtali.

Þessi þróun ætti að vekja okkur til umhugsunar. Tungumálið er ekki aðeins samskiptatæki heldur líka tæki hugsunar. Sá sem á erfitt með að setja hugsanir sínar í orð á eigin tungumáli stendur einfaldlega verr að vígi, bæði í námi, starfi og lífinu sjálfu.

Á tímum samfélagsmiðla hefur daglegt líf ungs fólks breyst hratt. Flestir eyða gríðarlega stórum hluta dagsins í að „scrolla“ á forritum á borð við Instagram, TikTok, Facebook og YouTube. Þar neyta þeir gríðarlegs magns af efni í formi stuttra myndbanda, og langstærstur hluti þess efnis er á ensku. Í þessum myndböndum er gjarnan notað bandarískt slangur og ýmsir frasar sem margir fullorðnir menn skilja vart.

Þetta væri ef til vill ekki mikið áhyggjuefni ef áhrifin enduðu þar. En svo virðist ekki vera.

Áhrifin sjást nú æ oftar í máli ungs fólks. Það er orðið nánast undantekning að heyra samtal þar sem íslenskan stendur ein og óblönduð. Ensk orð, slangur og frasar blandast inn í íslenskuna svo reglulega að stundum virðist móðurmálið sjálft verða að aukaatriði í samtalinu.

Í sumum tilfellum er þetta orðið svo áberandi að fólk talar bjagaða íslensku með enskum hreim. Stundum virðist jafnvel erfitt að klára setningu án þess að fylla í eyðurnar með enskum orðum.

Ég kýs að kalla þennan talsmáta „ísl-ensku“ – blöndu af íslensku og ensku sem virðist vera að festa sig í sessi í daglegu tali ungs fólks.

Auðvitað þróast tungumál. Þau hafa alltaf tekið upp orð úr öðrum tungumálum og það er ekkert nýtt fyrirbæri. En það er munur á eðlilegri þróun tungumáls og því þegar fólk hættir smám saman að finna orð á eigin tungumáli og grípur sjálfkrafa til annars. Þegar slettur verða ekki lengur undantekning heldur regla er ástæða til að staldra við.

Tungumál er ekki aðeins tæki til samskipta; það er einnig hluti af menningu okkar, sjálfsmynd og sameiginlegri arfleifð. Íslenskan hefur lifað í meira en þúsund ár og er eitt sterkasta tákn íslenskrar menningar. Það væri því sorglegt ef hún færi smám saman að veikjast í daglegu tali nýrrar kynslóðar.

Það sem veldur mér þó mestum áhyggjum er hvaða áhrif þessi þróun getur haft á ungt fólk sjálft. Þegar orðaforði veikist og fólk á erfiðara með að setja hugsanir sínar skýrt fram verður umræðan fátækari og tjáningin ómarkvissari. Tungumálið er verkfæri hugsunar, og án sterks tungumáls verður hugsunin sjálf óskýrari.

Hver lausnin við þessu vandamáli er veit ég ekki með vissu. En eitt er ljóst, við getum ekki látið eins og ekkert sé að gerast. Ef við viljum að íslenskan haldi áfram að vera lifandi tungumál verðum við að leggja rækt við hana, ekki síst í máli ungs fólks.

Ef við hættum að leggja rækt við tungumálið okkar veikjum við ekki aðeins orðaforðann heldur líka hugsunina sjálfa. Þjóð sem gleymir móðurmáli sínu missir smám saman eitthvað af sjálfri sér. Þess vegna skiptir það máli að íslenskan sé ekki aðeins varðveitt í bókum, heldur lifandi í máli nýrrar kynslóðar.

Höfundur er ungur Keflvíkingur, hlaðvarpsstjórnandi og stjórnarformaður Mælsku- og rökræðukeppni framhaldsskóla á Íslandi.