Á­hyggjur vakna þegar bæta á stöðu fá­tækra — ekki þegar efstu hópar hækka

Undanfarið hafa háværar viðvaranir heyrst frá æðstu embættismönnum efnahagsmála um hættuna sem gæti falist í því að tengja almannatryggingar við launaþróun. Varnaðarorðin eru alvarleg: ríkisfjármálaleg áhætta, minni sveigjanleiki, möguleg verðbólguáhrif.

Það er eðlilegt að ræða slíka hluti. Hagstjórn skiptir máli. En það sem vekur athygli er ekki að áhyggjur séu ræddar — heldur hvenær þær vakna. Þær virðast vakna sérstaklega þegar rætt er um að bæta stöðu þeirra sem bera minnst úr býtum í samfélaginu.

Á sama tíma hefur sjaldan heyrst sambærilegur tónn þegar ákvarðanir hafa tryggt verulegar tekjuhækkanir í efri lögum samfélagsins. Þegar Kjararáð hækkaði laun æðstu embættismanna um tugi prósenta á sínum tíma — og tryggði þau með sjálfvirkum hætti — virtist hagkerfið ekki standa frammi fyrir sambærilegri „kerfisáhættu“. Þá heyrðust hvorki viðvaranir um tvöfalda lása né áhyggjur af sveigjanleika ríkisins.

Þetta ósamræmi fer ekki fram hjá fólki.

Á undanförnum árum hafa laun ákveðinna hópa hækkað hratt — bæði á opinberum og almennum markaði. Laun stjórnenda og efstu tekjuhópa hafa þróast langt umfram launaþróun þeirra tekjulægstu. Það hefur sjaldan kallað fram sambærilegar viðvaranir um kerfisáhættu.

Enginn talar um „tvífalda lása“ þegar samningar tryggja hækkun í efri lögum tekjustigans. Enginn bendir á hættu fyrir ríkisfjármál þegar ráðstöfunartekjur þeirra tekjuhæstu aukast. En þegar rætt er um að tryggja að örorku- eða lífeyrisbætur haldist í takt við almenna launaþróun — þá vakna áhyggjurnar. Það er erfitt að sjá ekki ákveðið forgangsmat í því.

Kjarni málsins er einfaldur: Á fólk sem lifir á bótum að dragast aftur úr samfélaginu ár eftir ár?

Ef bætur fylgja ekki launaþróun gerist það nákvæmlega. Lífskjör fjarlægjast smám saman það sem telst eðlilegt í samfélaginu. Þetta er ekki fræðilegt vandamál. Þetta er raunverulegt líf fólks.

Fólk sem lifir á örorkubótum eða lágum lífeyri hefur lítið svigrúm. Það hefur ekki samningsstöðu, getur ekki skipt um starf til að bæta tekjur og hefur nánast engan möguleika þegar verðlag hækkar. Þess vegna eru kerfin til.

Eitt helsta röksemdin gegn tengingu bóta við laun er að hún minnki sveigjanleika ríkisins. Það er rétt að sjálfvirk tenging getur haft áhrif á ríkisfjármál. En spurningin er hvaða sveigjanleiki á að vera til staðar — og fyrir hvern.

Ríkið hefur fjölmörg tæki til að bregðast við efnahagsáföllum. Sveigjanleiki ríkisins er verulegur. Sveigjanleiki fólks á lágmarksframfærslu er hins vegar nánast enginn. Þegar rætt er um að vernda sveigjanleika ríkisins er því eðlilegt að spyrja: Á kostnað hvers?

Það sem gerir umræðuna viðkvæma er ekki hagfræðin. Hún er mikilvæg. Það sem gerir hana viðkvæma er spurningin um forgang.

Af hverju vekur það meiri áhyggjur að tryggja tekjur þeirra sem hafa minnst en að tryggja tekjur þeirra sem hafa mest? Af hverju er kerfisáhætta rædd þegar bætur eiga að fylgja launum — en sjaldnar þegar tekjuójöfnuður vex?

Efnahagsumræða sem bregst hart við réttarbótum fyrir tekjulægstu en tekur breytingum efstu hópa með meiri ró vekur óhjákvæmilega spurningar um jafnvægið í forgangsröðuninni.

Umræðan um tengingu almannatrygginga við laun snýst ekki aðeins um tæknilega hagfræði. Hún snýst um forgang samfélags. Hvort við teljum mikilvægt að þeir sem bera minnst úr býtum dragist ekki sífellt lengra aftur úr.

Það er hægt að ræða útfærslur og áhrif. Það er eðlilegt. En á bak við allar hagfræðilegar varúðarráðleggingar stendur einföld spurning:

Hvaða samfélag viljum við vera — þar sem öryggi er réttur allra, eða þar sem það er tryggast hjá þeim sem hafa það fyrir?

Reynslan virðist þó sýna eitt nokkuð skýrt: Þegar hagsmunir efstu hópa eru annars vegar finnast lausnirnar yfirleitt. Þegar tekjulægstu eiga í hlut finnast áhyggjurnar.

Höfundur er athafnamaður.