Þegar heimurinn var ekki í buxna­vasanum

Ég er fæddur árið 1969. Sem barn og unglingur heyrði ég stundum um kalda stríðið og mögulega kjarnorkuógn eða stríð. Slíkt gat vakið ótta og kvíða, og ég man eftir ónotatilfinningu þessu tengt. Munurinn þá var þó sá að ónotin voru ekki stöðug. Fréttir komu og fóru. Þegar slökkt var á útvarpinu eða sjónvarpinu tók daglegt líf við aftur.

Ég fór út að leika, upp í herbergið mitt eða sökkti mér í eitthvað allt annað. Heimsmálin fylgdu mér ekki hvert fótmál.

Í dag er veruleikinn annar, eins og vitað er. Snjallsímar, samfélagsmiðlar og fréttastofur hinna ýmsu miðla færa okkur stöðugt flóð neikvæðra frétta, átaka og ógnarfrásagna. Reiknirit velja það efni sem vekur sterkustu tilfinningarnar, og oftast er það ótti, reiði eða kvíði. Útkoman er skekkt mynd af heiminum, þar sem hið neikvæða virðist allsráðandi, jafnvel þótt það endurspegli ekki daglegt líf flestra.

Nýlegar upplýsingar um mikla aukningu alvarlegra símtala til Hjálparsíma Rauða krossins minna okkur á að þetta er ekki abstrakt umræðuefni. Þar hefur orðið veruleg fjölgun samtala vegna kvíða, vanlíðanar og sjálfsvígshugsana, og þróunin virðist ná til fleiri aldurshópa en áður. Þótt orsakir séu margar og flóknar er erfitt að horfa fram hjá því samhengi sem stöðug neysla neikvæðs og ógnandi efnis skapar.

En heimurinn er ekki svona í raun. Hann er ekki verri en þegar ég var strákur — á marga mælikvarða er hann betri. Flestir dagar í lífi flestra einkennast ekki af hörmungum, heldur af daglegu lífi sem gengur þokkalega vel: vinnu, námi, samskiptum og umhyggju. Það var svo líka þá. Munurinn liggur fyrst og fremst í því hvernig heimurinn er sýndur og hversu stöðugt sú mynd er endurtekin.

Þegar fólk, ekki síst ungt fólk, er stöðugt útsett fyrir neikvæðni án hlés, er afleiðingin sú að kvíði – og oft þunglyndi í framhaldi – magnast upp. Þetta snýst ekki um veikleika, heldur um álag. Mannshugurinn er einfaldlega ekki gerður til að bera þunga heimsins allan daginn, alla daga.

Þess vegna er umræðan sem nú fer fram á Íslandi og víðar um að takmarka aðgang barna og ungmenna að samfélagsmiðlum bæði tímabær og mikilvæg. Ekki til að loka augunum fyrir veruleikanum, heldur til að skapa jafnvægi. Að leyfa hlé. Að gefa rými til að gleyma, leika og anda.

Við getum valið að skapa rými fyrir jafnvægi. Með því að ræða heiminn af yfirvegun. Með því að kenna að hlé séu ekki flótti, heldur nauðsyn. Með því að styðja umræðu um hóflegri notkun samfélagsmiðla, bæði fyrir börn og okkur sjálf.

Ég hef sjálfur, á fullorðinsárum, dregið verulega úr neyslu samfélagsmiðla og frétta sem eru uppfullar af neikvæðni og bölsýni. Ekki af áhugaleysi, heldur af umhyggju – um eigin líðan. Sú ákvörðun hefur minnt mig á það sem ég lærði ómeðvitað í æsku: að stundum þarf heimurinn einfaldlega að vera aðeins fjær.

Kannski var ein stærsta gjöf barnæsku minnar sú að heimurinn var stundum langt í burtu. Sú fjarlægð var ekki vanþekking — hún var vernd.

Höfundur er atvinnurekandi, faðir og stjórnarmaður í foreldrafélagi Menntaskólans á Akureyri.