Til að fá lista­manna­laun þarftu að vera í náðinni

Menningarmálaráðuneytið hefur gefið það út að formleg úthlutun listamannalauna 2025 verði birt á vef menningarráðuneytis og Rannís næstkomandi fimmtudag klukkan átta. Hins vegar hefur þeim sem sóttu um verið sent bréf og nú eru allir samfélagsmiðlar fullir af skilaboðum frá svekktum listamönnum sem fengu ekki.

Listamannalaunin hafa ávallt verið umdeild. Fréttir af listamannalaunum hafa verið umdeildar. En það þýðir víst lítið að setja hausinn endalaust í sandinn, víst er að undirliggjandi gremju er varla hægt að afgreiða með því að skjóta sendiboðann. Einn þeirra sem ekki fékk að þessu sinni er Halldór Armand. Bækur hans hafa einnig vakið athygli úti í heimi, til að mynda hafa frönsku stórblöðin Le Monde og Le Figaro lofað verk hans í hástert og kallað hann einn eftirtektarverðasta höfund sinnar kynslóðar.

Hann var tregur í taumi við að veita viðtal, sagði að það kæmi aldrei vel út en lét tregur til leiðast.

„Það er erfitt fyrir mig að kveinka mér, ég hef fengið einhverja mánuði í listamannalaun í mörg ár. Þeir peningar frá skattgreiðendum hafa hjálpað mér mikið við að skrifa mín verk og ég kannski bara nýti tækifærið núna og þakka fyrir það. Ég hef aldrei tekið því sem sjálfsögðum hlut að fá þessi laun. Hins vegar skil ég vel að það séu skiptar skoðanir á þeim.“

Halldór segir það svo að þessi laun skipti rithöfunda öllu máli, það hvort þeir nái að vinna að verkum sínum eða ekki. En þeir eru alltaf í myrkrinu og vita í raun ekkert af hverju þeir eru í náðinni og af hverju ekki? Halldór hlær að þessari spurningu:

„Listaheimurinn lýtur alveg sömu lögmálum og allt annað á Íslandi, Jakob, það veit ég að þú veist vel!“

Þarft listamannalaun til að geta lifað af listinni

Mjúmmm. En hvað, vandaðirðu þig ekki nóg við umsóknina? Einar Kárason hefur sett út á það að þetta væri orðin keppni í skrifræði en ekki skáldskap?

„Jú jú, ég kann alveg að gera umsóknir. En ef þú vilt fá hreinskilið svar, þá er þetta auðvitað allt saman bara svona „Manufacturing consent-valdastrúktúr“ eins og Chomsky útlistaði svo vel, sem snýst um að viðhalda völdum og óbreyttu ástandi.“

Og þú fellur ekki alveg inn í þá formúlu?

„Ég veit það ekki, ég þori ekki að segja til um það. Ég tók ákvörðun um að fara út úr þessu hefðbundna kerfi og gefa sjálfur út. Ég veit ekki hvort það hefur áhrif hér. Kannski. En eins og ég segi: Ég hef fengið einhverja mánuði alveg frá 2013, svo ég er nú ekki meira olnbogabarn en svo. Á sama tíma er fullt af spennandi, ögrandi list sem hefur enga styrki fengið. En þetta virkar þannig að ef þú vilt geta lifað sem listamaður, þá þarftu að fá listamannalaun. Og til að eiga öruggt aðgengi að þeim þarftu helst að fá verðlaun og viðurkenningar. Til að fá verðlaun og viðurkenningar þarftu að vera í náðinni.“

Snýst um að komast í tölu heilagra kúa

Og þær færðu varla nema þú talir fyrir viðteknum viðhorfum?

„Tjahh, til að vera í náðinni er svo auðvitað best að þekkja fólk og helst gagnrýnendur persónulega. Þetta er svona strúktúr sem viðheldur sjálfum sér. Ég get að minnsta kosti sagt þér það að ég þekki vel þekkta og mjög reynslumikla rithöfunda hér, sem eru miklu bölsýnni á þetta en ég, og líta bara svo á að þetta sé eins og allt annað á Íslandi - klíka að keppa við aðrar klíkur um að eiga öruggt aðgengi að peningum almennings. 

En ég segi: Er það ekki bara eðlilegt? Af hverju ætti listheimurinn að vera eitthvað öðruvísi en allt annað hér á landi? En svona endarðu auðvitað með umhverfi þar sem annað hvert listaverk „tekst á við loftslagsvandann“.“

Ég held að það sjónarmið að þetta steypi listinni í eitthvað mót hljóti að teljast gilt?

„En svo á maður víst að vera kurteis. Það þykir ekki fínt að kvarta ef maður fær ekki laun, svo ég ætti ekkert að vera að tala við þig.“

Jú, það ættirðu einmitt að vera að gera.

„Leikurinn hérna snýst um að komast í tölu heilagra kúa. Þar sem þú getur ekki fengið slæman dóm, sama hvað þú sendir frá þér.“

Þetta versnar áður en þetta lagast aftur

Óðaverðbólga í stjörnugjöf virðist komin til að vera, eða hvað segir Halldór um það?

„Jaaaá, það er kannski eitthvað til í því. En það er samt skýrt stigveldi í stjörnugjöf hér og leikurinn snýst um að komast í hóp þeirra sem fá aldrei minna en fjórar stjörnur, sama þótt þau myndu skeina sér á síðurnar. 

Aftur: þetta er Manufacturing consent mekanismi. Þetta er ekki 100 prósent svona, en svona sem þumalputtaregla virkar þetta nokkurn veginn svona.“

En kunnum við einhver ráð með að laga þetta kerfi. Bæta við heildarupphæðina? Setja meiri pening í þetta?

„Ég hef ekki ráð við þessu, því miður. 

En mig grunar að í núverandi mynd sé þetta deyjandi bransi. 

Bóksala hefur gjörsamlega hrunið síðustu 10-15 árin, áhuginn á þessu minnkar og minnkar, og stundum held ég að þetta þurfi að hrynja til grunna áður en bókmenntir koma með kombakk sem raunverulegt þjófélagsafl.“

En þetta er tímabundið ástand að mati Halldórs.

„Já, því þær munu koma aftur, því skal ég lofa þér, og ég ætla að spá því að þegar það gerist verði þær mun óþekkari en þær eru í dag. Höfundar verði aftur „villingar“ eins og mér skilst að þeir hafi verið fyrir einhverjum áratugum síðan. En akkúrat núna er þetta rosalega þægileg og kurteis kokteilboðastemmning í bókmenntunum. Höfundarnir eru styrktir, útgefendurnir eru styrktir og ég held að næsta skref verði síðan að styrkja lesendurna sjálfa. Fólk fái borgað frá ríkinu fyrir að lesa Njálu. Þá væri það fullkomnað!“