Upphaf og saga músíkmeðferðar

Tónlist er jafngömul mannkyninu og hefur verið notuð til lækninga um aldir. Forn-gríski guðinn Apollo var guð tónlistar og lækninga og lækningaguðinn Asclepius var sagður lækna sjúkdóma andans með því að nota tónlist og söngva. Einnig var músíkmeðferð notuð í hofum Forn-Egypta. Töfralæknar og shamanar hafa í gegnum tíðina notast við tónlistina sem eitt af tækjum sínum til að ná sambandi við andana og lækna fólk af ýmsum kvillum.

Músíkmeðferð eins og við þekkjum hana í dag hófst sem meðferð fyrir hermenn í svokölluðu sprengjulosti í báðum heimsstyrjöldum á 20.öld. Sprengjulost er öðru nafni í dag kallað áfallastreituröskun (PTSD= post traumatic stress disorder) og var þá tónlistin notuð til að sefa og róa þessa fyrrum hermenn sem þjáðust af martröðum og slæmum minningum frá stríðinu. Meðferðin hefur þróast og margar rannsóknir hafa verið gerðar til að sanna gildi hennar og finna út hvar og hvernig hún nýtist best.

Skilgreining á Músíkmeðferð

Músíkmeðferð er skipulögð notkun tóna, hljóða og hreyfinga sem beitt er til að auka vellíðan eða endurnýja, viðhalda og þróa andlega og líkamlega heilsu og/eða getu. Sérstök tón- og hljóðáreiti, eða eiginleikar og eðlisþættir tóna og hljóða, og tengsl sem myndast í tónlistarreynslunni eru notuð af sérfræðingi í þeim tilgangi að ná settum markmiðum í meðferð, kennslu og endurhæfingu fólks sem á við líkamleg, andleg og félagsleg vandamál eða fötlun að stríða. Músíkmeðferð er byggð á rannsóknargrunni er ýmist ríkjandi og/eða unnin í samstarfi við aðra viðurkennda fagaðila í heilbrigðisstétt.

Helstu aðferðir sem eru notaðar skiptast í virkar og viðtakandi aferðir. Virku aðferðirnar eru tónlistariðkun, söngur og leikur á þekktri tónlist eða sem spuni. Tónsmíðar og lagasmíðar falla einnig undir virkar aðferðir. Viðtakandi (receptive) aðferðir eru hlustun, ýmist virk hlustun með þau markmið að kalla fram tilfinningar og sýnir til að vinna með í meðferðinni, eða hlustun sem slökun. 

Skjólstæðingurinn

Ástand skjólstæðingsins og skjólstæðingurinn sjálfur er ávallt það sem meðferðin er skipulögð út frá og tónlistin er eitt af meðferðartækjunum sem notað er til að ná settum markmiðum. Eitt af því sem gerir músíkmeðferð svo einstaka sem meðferðarúrræði er sú staðreynd að í gegnum tónlist, í hvaða formi sem hún er, er hægt að túlka svo ótal marga mannlega þætti sem ekki er hægt að tjá á neinn annan hátt.

Músikmeðferðarfræðingar meta og greina andlega og líkamlega heilsu, félagslega færni og hugræna eiginleika í gegnum tjáningu og viðbrögð skjólstæðinga sinna í/við músik. Þeir þættir sem unnið er með í músíkmeðferð eru því ekki endilega tónlistarlegs eðlis, heldur líðan þeirra og geta sem meðferðar hljóta hverju sinni.

Rannsóknir á virkni músímeðferðar?

Músikmeðferð miðar að því að hafa jákvæðar breytingar á andlega, líkamlega, hugræna og/eða félagslega hæfni. Fyrir fólk með þunglyndi, geðklofa og fleiri geðskjúkdóma hefur músíkmeðferð reynst vel til að hjálpa einstaklingum að ná sambandi við- og nema tilfinningar sem og auka líkamsvitund. Virk músíkmeðferð, þar sem spuni er notaður virkjar hreyfingu og heilastarfsemi og veitir þar að auki fólki tækifæri til listrænnar upplifunar, bæði gegnum spuna og hlustun. Hjá einstaklingum með geðklofa hefur músikmeðferð sýnt á stundum marktækan árangur í að minnka neikvæð einkenni eins og lélega samskiptahæfni, áhugaleysi á umhverfi og félagslega einangrun. Hjá einstaklingum með lyndisraskanir hefur músikmeðferð sýnt á stundum marktækan árangur í að minnka kvíða, félagslega einangrun, og auka almenna getu- og framtakssemi. 

Rannsóknir sýna að tónlist ein og sér getur til dæmis haft áhrif á heilabylgjur: sterkur, hraður taktur örvar heilabylgjur og eflir einbeitingu, en hægur púls og róleg tónlist hjálpar til við að ná fram slökun í vöðvum og huga. Rannsóknir hafa sýnt að sú þjálfun sem næst fram með meðvitaðri notkun tónlistar í músíkmeðferð t.d. til að slaka á, nýtist fólki áfram og hefur viðvarandi áhrif á að ná stjórn á viðbrögðum í daglega lífinu. Fyrir börn og fullorðna með einhverfu, ADHD-taugaröskun o.fl., virkar músíkmeðferð sem hvati og örvar m.a.málstöðvar heilans og er tæki til tjáskipta án orða þar sem hæfni og þekking músikmeðferðarfræðings skiptir höfuðmáli í framgangi meðferðarferlisins. 

Mörg fagtímarit eru gefin út árlega sem innihalda greinar um músíkmeðferð. Má þar helst nefna “Nordic Journal of Music Therapy”, “Musikterapi i Psykiatrien” og “The Journal of Music Therapy” (AMTA).  Sumar rannsókna eru svo gagnrýndar innan þekktra vísindalegra gagnagrunna eins og www.cochrane.org. Þekkingar- og fræðigrunnur fagsins er í sífelldri framþróun og er lagt upp úr gæðum og réttri aðferðarfræði við rannsóknir eins og eðlilegt skyldi teljast í vísindalegri grein.

Reynsla heilbrigðiskerfisins á erlendri grundu hefur reynst framþróun í faginu dýrmæt því þar hefur hróður fagsins farið víða og má þar nefna að á síðasta ári gaf norska heilbrigðisráðuneytið út skýrslu þar sem þeir ráðleggja þrjár meðferðarnálganir við geðsjúkdómum; Lyfjagjöf, músíkmeðferð og hugræna atferlismeðferð. 

Músíkmeðferð á Íslandi

Á bilinu 15-20 þúsund músikmeðferðarfræðingar eru starfandi út um allan heim. Á Íslandi starfa níu menntaðir músíkmeðferðarfræðingar, allt konur. Þær starfa eða hafa starfað innan heilbrigðiskerfisins, á geðsviði, barnageðsviði og öldrunarsviði. Einnig starfa þær innan menntasviðs í Klettaskóla og í Waldorf skóla Lækjarbotnum. Sumar starfrækja líka sínar eigin stofur. 

Námið

Músikmeðferðarfræðingar á Íslandi hafa allir lokið sérnámi í viðurkenndum háskóla í músíkmeðferð, sem í flestum tilfellum tekur að lágmarki fimm ár eða lýkur með meistaragráðu. Í sumum tilfellum er músíkmeðferð kennd innan sálfræðideildar, og má þar nefna Háskólann í Álaborg þar sem um helmingur starfandi músíkmeðferðarfræðinga á Íslandi var við nám. Músíkmeðferðarfræðinám byggist almennt á kennslu í mismunandi, fræðilegum og víðtækum hliðum tónlistar, hljóðfæranotkun, túlkun og tjáningu í tónlist og á hljóðfæri, mismunandi meðferðarfræðum, sálfræði, aðferðarfræði og verklegu námi af ýmsu tagi. Í Háskólanum í Álaborg er starfrækt sérstakt doktorsprógram, þar er einnig viðamikil rannsóknarstofa nátengd starfi músíkmeðferðafræðinga á geðsviði spítalans í borginni og einnig er útgefið fagtímarit með reglulegu millibili.

Löggildingarbarátta

Í hálfan annan áratug hefur Félag íslenskra músikmeðferðarfræðinga barist fyrir löggildingu, þar sem brýnt er talið að vernda og hlúa að rétti skjólstæðinga á því að geta treyst réttmæti menntunar músikmeðferðarfræðings. Einnig er brýnt að fagið sjálft hljóti þá viðurkenningu sem löngu er orðin tímabær og verði löggiltur hluti heilbrigðiskerfisins, og geti þar með fengið tilvísanir í meðferð, verið hluti af ólíkum endurmenntunarúrræðum sem í boði eru og sótt námskeið og ráðstefnur sem einungis eru fyrir löggiltar heilbrigðisstéttir.  Rökin sem félagið hefur fengið frá heilbrigðisráðuneytinu eru þau að ekki sé verið að löggilda stéttir. Það er rangt, því á síðustu árum hafa stéttir á borð við Osteopata og Áfengis-og vímuefnaráðgjafa verið löggiltar. Ekki er hægt kenna fámenni stéttarinnar hér um, því starfandi Osteopatar eru einungis fjórir skv. heimasíðu þeirra félags. Einnig hafa þau rök verið framsett að ekki sé búið að löggilda músikmeðferð á Norðurlöndunum. Á því er einföld skýring. Í Noregi, Svíþjóð og Danmörku er fjölmenni stéttarinnar mun meira, þar er námið viðurkennt innan háskólasamfélagsins og kennt í háskólum á grunn-, framhalds- og doktorsstigi. Þar er rannsóknarstarf viðamikið, aðgengi að endurmenntun mikið, metnaðarfull greina-og tímaritaútgáfa, stéttar- og fagfélög starfrækt, og er auglýst sérstaklega eftir músikmeðferðarfræðingum í störf. Þörfin fyrir löggildingu er því minni en hér. Landlæknisembættið lagði til fyrir um áratug að músikmeðferðafræðingar fengju löggildingu en ráðuneytið neitaði. Síðan þá hefur félagið verið í stanslausri baráttu fyrir löggildingu en lítið gengið. 

Evrópudagur músíkmeðferðar 

Sunnudaginn 15. nóvember næstkomandi verður Evrópudagur músíkmeðferðar haldinn hátíðlegur í sal Listaháskólans, Sölvhóli, milli kl. 14 og 17.  FÍSMÚS, Félag íslenskra músíkmeðferðarfræðinga, mun af því tilefni halda Rannsóknarstofu þar sem rannsóknir músíkmeðferðarfræðinga sem starfa á Íslandi verða kynntar. Einnig munum við keppast við að svara öllum spurningum og upplýsa um músíkmeðferð, tilgang hennar og framgang, atvinnutækifæri og stöðu músíkmeðferðar á Íslandi og á heimsvísu.

Í Rannsóknarstofunni munu fjórir músíkmeðferðarfræðingar kynna rannsóknir sínar; 

Dr. Valgerður Jónsdóttir, skólastjóri Tónstofu Valgerðar:Í erindinu verður greint frá rannsókninni Tónræn umönnun. "Music-caring within the framework of early intervention. The lived experience of a group of mothers of young children with special needs, participating in a music therapy group“. Rannsóknarspurningarnar voru tvær: Hver er reynsla mæðra sem eiga börn með sérþarfir af þátttöku í hóptímum í músíkmeðferð, tímum sem kynntir eru sem Tónræn umönnun? Hvernig skilgreinir reynsla mæðranna Tónræna umönnun? Sjö mæður tóku þátt í rannsókninni sem var eigindleg og aflaði gagna með viðtölum, dagbókarskrifum, hljóðupptökum og virkri þátttöku rannsakanda. Megin viðfangsefni þátttakenda var sönglagagerð. 

Mínerva M. Haraldsdóttir: Í erindinu mun Mínerva greina frá eigindlegri rannsókn sinni:" Music therapy, depression and alexithymia". Rannsóknin var framkvæmd í starfsnámi á geðdeild í Færeyjum. Viðfangsefni Mínervu var skjólstæðingur hennar sem greindur var með þunglyndi. Músíkmeðferðin hafði það að markmiði að hjálpa skjólstæðinginum að nálgast tilfinningar í gegnum spunatónlist og hlustun. Einnig voru samtöl notuð til að greina það sem fram hafði farið í tónlistinni. 

Soffía Fransiska Rafnsdóttir Hede: Í erindinu mun Soffía greina frá eigindlegri túlkunarfræðilegri rannsókn sinni: "Musik med et glimt í øjet - humor ( glæde, sjov og leg) i musikterapi med børn på hospitaler". Rannsóknin var framkvæmd í starfsnámi á Barnadeild Hringsins Landspítala Háskólasjúkrahús. Rannsóknin fjallar um hvernig hægt er að nota húmor, gleði og leik í músíkmeðferð með börnum á spítala. 

Sara Hrund Signýjardóttir: Í erindinu mun Sara greina frá rannsókn sinni:" Registering and communicating patients’ participation in music therapy in acute inpatient psychiatric settings. Can this be presented in a model of evidence based practice?".  Rannsóknin var framkvæmd í starfsnámi á móttöku-og meðferðardeild geðsviðs á Landspítala Háskólasjúkrahús við Hringbraut. Rannsóknin hafði það að markmiði að þróa staðlað skráningar- og greiningartæki til að greina virkni þátttakenda í hópmúsíkmeðferð.