Hvernig skal túlka virðingarvott þjóðhöfðingja til stríðsglæpamanna?

Eftirfarandi spurning snertir réttlætis- og siðferðiskennd allra: Hvaða tilfinning fer um þig þegar leiðtogi ríkis lítur á stríðsglæpamenn sem „píslarvotta“ og vottar þeim virðingu sína? Myndi þér finnast það sjálfsagt og eðlilegt? Eflaust kannt þú að spyrja hvort leiðtogi með slíkar skoðanir fyrirfinnist? Slíkur einstaklingur er til, hann er forsætisráðherra Japans, Shinzo Abe.

Í lok síðasta árs heimsótti hann og baðst fyrir í Yasukuni-stríðshofinu sem hefur m.a. að geyma grafir 14 af verstu stríðsglæpamönnum seinni heimsstyrjaldarinnar. Hann vottaði þeim virðingu sína og gaf opinberlega út að engin gagnrýni myndi hafa áhrif á staðfestu hans að heimsækja hofið. Hann veit fullvel að á sínum tíma þegar Japan stofnaði til árásarstríðs gagnvart öðrum þjóðum, þjónaði Yasukuni-hofið sem andlegt musteri hernaðarhyggju landsins og gegndi mikilvægu og illu hlutverki í þeirri þróun.

Hann gerir sér fullkomlega grein fyrir að í Yasukuni-stríðshofinu eru grafnir 14 stríðsglæpamenn sem hlutu dóma fyrir alþjóðlegum stríðsglæpadómstól og teljast til verstu stríðsglæpamanna, þar á meðal, Hideki Tojo sem leiddi Japan í stríð gegn Kína, fyrirskipaði árásina á Perluhöfn ásamt mörgum öðrum glæpum sem hann hefur á samviskunni. Honum átti jafnframt að vera ljóst að heimsókn hans í stríðshofið yrði harðlega mótmælt af íbúum Kína, Kóreu og fjölda annarra þjóða Asíu, sem máttu þola yfirgang af hendi Japans, og særa þannig tilfinningar fólks þessara landa.

Samt ákvað hann að fara og valdi til þess þau tímamót er menn kveðja hið gamla og taka á móti hinu nýja ásamt því að halda upp á eins árs starfsafmæli sitt sem forsætisráðherra með þessum hætti. Þessi atburður er augljóslega vel hugsaður og gefur sterk pólitísk skilaboð sem eru ætluð til ögrunar. Hann ögrar réttlátum dómum alþjóða stríðsglæpadómstólsins, ögrar sigri heimsins yfir fasismanum og skipulagi heimsmála eftir seinna stríð sem grundvallast á sáttmála Sameinuðu þjóðanna, hann ögrar samvisku mannkyns og tilfinningum þeirra þjóða sem þjáðust.

Á braut hægri stefnu

Á þessu eina ári síðan Shinzo Abe tók við völdum hefur hann fært Japan á braut hægri stefnu af auknum krafti. Hann hefur tilkynnt opinberlega að hans æðsta markmið sé að breyta stjórnarskrá landsins og hefur frá fyrsta degi sem forsætisráðherra ekki dregið af sér við að fylgja þessari stefnu eftir, að breyta núverandi friðarstjórnarskrá Japans.

Hann hefur staðið fyrir aðgerðum til að efla her landsins. Hann hefur tjáð sig opinberlega á þann hátt að neita sögu yfirgangs gagnvart öðrum þjóðum. Í umræðum á þjóðþingi landsins hefur hann jafnvel látið hafa eftir sér að í heiminum í dag sé ekki nein ein sameiginleg skilgreining á því hvað felst í hugtakinu „innrás“ og dregið þannig úr merkingu orðsins. Undirmaður hans í ríkistjórninni, varaforsætisráðherra landsins, hefur jafnvel sagt að Japanir gætu lært af Þýskalandi nasismans og hvernig þeir breyttu sinni stjórnarskrá hægt og hljótt. Abe og kollegar hans í hinni hægrisinnuðu ríkisstjórn sem nú situr að völdum í Japan hafa sannarlega sýnt sitt rétta pólitíska andlit.

Á fjórða áratug síðustu aldar varð Japan að uppsprettu fasisma í austri og ollu innrásir þeirra ómældum þjáningum fyrir íbúa Asíu, þar á meðal Japana sjálfra. Nú þegar tæp 70 ár eru síðan seinni heimstyrjöldinni lauk og alþjóðasamfélagið er á einu máli um hvernig meta skuli sögu yfirgangs Japans þess tíma eru leiðtogar Japans að reyna að breyta sögunni. Ekki einungis með því að fjalla á jákvæðan hátt um árásarstríð gagnvart öðrum þjóðum heldur einnig með því að tilbiðja stríðsglæpamenn frá þessum tíma. Það kemur því ekki á óvart að menn spyrji sig; hvað vakir fyrir Shinzo Abe og hvaða stefnu er Japan að taka?

Augljóslega er þetta ekki einungis spurning um innanríkismál Japans eða tvíhliða samskipti Japans við einstök ríki heldur er þetta grundvallarspurning um hvernig beri að skilja þetta tímabil í mannkynssögunni og hvernig friði var komið á eftir lok seinni heimsstyrjaldarinnar. Ekki má gleyma sögunni, heldur læra af henni. Allir sem elska frið og réttlæti í heiminum, þar með talið Kínverjar og aðrir íbúar Asíu, munu ekki leyfa Abe að færa Japan inn á hættulegar brautir og endurtaka fyrri söguleg mistök.