Marghöfða móðurmálsskrímsli

Íslenskukennurum hefur undanfarið verið legið á hálsi fyrir að vanrækja ritun og meðferð talaðs máls í störfum sínum við grunn- og framhaldsskóla. Hafa ýmsir menningarvitar farið með dylgjum og svigurmælum um andleysi og doða kennarastéttarinnar í þessum efnum. Beturvitringar hafa jafnvel látið að því liggja að fagmönnum í greininni hafi ekki tekist betur upp við störf sín en svo að nú sé móðurmálið orðið ungum landsmönnum framandi, leiðréttingastaglið og einhæfnin orðin svo grimm að ungmenni þori ekki lengur að tjá sig á þessari annarlegu tungu.

Það skal ósagt látið við hvað er miðað þegar slíkir dómar eru upp kveðnir. Miða dæmendur við sína eigin skólagöngu eða hafa þeir kynnt sér nútímakennsluaðferðir í grunn- og framhaldsskólum landsins?

Metnaðarfullt starf er unnið í framhaldsskólum og kennarar óþreytandi við að efla móðurmálskunnáttu. Að kenna þeim um hnignun íslenskunnar er eins og leita upptaka eiturlyfjafíknar í starfsháttum lögreglumanna. Vandinn er margslungnari en það.

Tungumál, sköpun og gagnrýni

Í störfum mínum sem menningarlegur stuðningsfulltrúi (les. íslenskukennari) við Verzlunarskóla Íslands er mikið lagt upp úr því að nemendur tjái sig á íslensku í ræðu og riti. Áfangar eru reglulega endurskoðaðir og má segja að þeir séu í stöðugri mótun. Mikil áhersla er lögð á ritun og lesskilning nemenda. Er í sumum tilvikum höfð sú grunnregla að nemendur skili inn rituðu efni í hverri viku, lesi það yfir hver hjá öðrum og skrifi um það gagnrýni.

Samhliða þessu lesa þeir misþunga texta frá ýmsum tímaskeiðum, greina þá og í sumum tilvikum endurskrifa eldri texta á nútímaíslensku. Óþarfi er að taka fram að allt fer þetta fram undir handleiðslu stuðningsfulltrúa sem hefur reglur og góðar siðvenjur hins ritaða máls á takteinum þurfi nemendur á upprifjun að halda.

Tungumálið er tryllitæki

Nemendur kynnast með þessu ýmsum ólíkum blæbrigðum málsins, eins og lög gera ráð fyrir og, það sem meira er um vert, rækta sköpunargleði, sjálfstraust og listfengi í meðferð þess. Sum verkefnin eru þess eðlis að nemendur fá lausan tauminn til að nota sitt eigið málsnið, slangrið, en þar eru þeir mjög skapandi og oft og tíðum þjóðlegir í orðavali þótt merking kunni að breytast. Er með þessari aðferðafræði reynt að fara bil beggja, finna jafnvægi milli agaðs málsniðs og frjálslegrar eða „skapandi“ málnotkunar en þó er nemendum í öllum tilvikum leyft að taka á rás í því tryllitæki sem tungumálið er – ekki er sífellt rýnt undir vélarhlífina, svo gripið sé til líkingamáls snilldarmanns.

Tungumálið er asni

Algild og einhlít lausn verður seint fundin þegar kennsla er annars vegar, einkum þegar kenna skal stórum hópi með mismunandi þarfir og hæfni. Einum er kennt, öðrum bent, einnig þeim sem kennir og bendir, honum er kennt og bent af ýmsum þeim er standa álengdar. Þó er því ekki eins farið með kennurunum og feðgum þeim er eitt sinn ætluðu á asna í kaupstaðarferð. Taldi faðirinn rétt að hann sæti asnann en sonurinn teymdi.

Ekki höfðu þeir lengi farið þegar þeir mæta manni er bendir þeim á fáránleika þess að hinn yngri teymdi undir þeim eldri. Höfðu feðgar því hlutverkaskipti og fóru nokkurn spöl uns þeir mættu öðrum manni sem fannst óhæfa að yngri maðurinn hefði svo auðvelt hlutskipti. Þeir sjá að þetta er rétt og taka því upp á því að bera asnann þar til á vegi þeirra verður brú. Auðvitað tekst þeim ekki betur til en svo, er þeir fara þar yfir, að þeir missa asnann yfir brúarhandriðið.

Sá asni sem hér um ræðir hefur komist yfir margar brýr á vegferð sinni, hann er þrjóskur og ódrepandi og mun halda áfram þótt á hann slettist aur og vegurinn taki á sig nýjar þolmyndir.