Menntun og Leiðarvísar í íslensku atvinnulífi

Í skýrslu sem alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækið McKinsey&Company gaf út síðasta haust um hagvaxtarmöguleika Íslands er bent á að efla þurfi hinn alþjóðlega hluta vinnumarkaðarins, enda sé þar að finna mikla vaxtarmöguleika sem ekki eru háðir nýtingu náttúruauðlinda.

Bent er á þörf fyrir tæknimenntun til að styrkja vinnumarkað, auk þess að minna á mikilvægi þess að menntakerfið taki í auknum mæli mið af þörfum atvinnulífsins, svo stuðla megi að öflugri uppbyggingu og langtímaáætlanagerð.

Undanfarin ár hafa aðgerðir í vinnumarkaðsmálum öðru fremur einkennst af viðbrögðum við neyð sem kom til vegna hrunsins og alvarlegra áhrifa þess á hluta vinnumarkaðarins.

Meðal þessara viðbragða var opnun menntatækifæra, eins og sjá má í átaksverkefnum á borð við Nám er vinnandi vegur sem velferðarráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og Vinnumálastofnun hafa haft forgöngu um ásamt aðilum vinnumarkaðar.

Allt ber þetta að sama brunni, að stærri hluti íslensks vinnumarkaðar muni búa yfir langskólamenntun, iðn- og tæknimenntun á komandi árum.

Menntun og atvinnuleysi

Atvinnuleysi háskólamenntaðra hefur ekki verið í brennidepli á Íslandi, meðal annars á þeim rökum að tíðni atvinnuleysis er minni eftir því sem menntun er meiri. Tölur um atvinnuleysi segja þó ekki alla söguna þegar þörf fyrir störf sem krefjast háskólamenntunar er annars vegar. Samkvæmt skýrslu OECD „Education at a glance“ (2010) voru árið 2007 21% 25-29 ára íslenskra kvenna og 11% karla sem höfðu lokið háskólamenntun í störfum sem ekki krefjast háskólamenntunar, t.d. í skrifstofu- eða þjónustustörfum. Áhugavert verður að sjá þróun þessarar tölfræði eftir því sem háskólamenntuðum á vinnumarkaði fjölgar.

Menntun veitir forskot þegar sótt er um starf, hvort sem starfið krefst menntunar eður ei. Ef ekki er hugað að uppbyggingu starfa fyrir langskólagengna, er því hætt við að starfstækifæri þeirra sem ekki hafa menntun verði færri.

Leiðarvísar

Í nágrannalöndum okkar er farið að bera talsvert á því að nýútskrifað fólk úr háskólum fær ekki starf við hæfi innanlands og leitar því út fyrir landsteinana. Þetta á ekki hvað síst við um hinn alþjóðlega hluta atvinnulífsins, sem ekki er bundinn af landamærum eða staðbundnum náttúrulegum auðlindum.

Í Danmörku hefur á undanförnum árum verið unnið að eflingu atvinnulífsins fyrir ungt háskólamenntað fólk undir formerkjum þess að tengja saman hefðbundnar atvinnugreinar og nýja þekkingu. Dönsk stjórnvöld hafa veitt litlum og meðalstórum fyrirtækjum styrki til að ráða til sín starfsfólk með menntun á grundvelli áætlana um útvíkkun og þróun starfseminnar. Verkefni þetta gengur undir nafninu Videnpiloterne (hér þýtt sem „Leiðarvísarnir“) og upplýsingar um það má meðal annars finna á vef danska menntamálaráðuneytisins.

Verkefnið var afmarkað í tíma, en hefur verið endurtekið og þróað með góðum árangri. Athygli hefur vakið að þekking sú sem nýst hefur til að breikka grundvöll hefðbundinna fyrirtækja svo sem í iðnaði, hefur ekki bara verið af raunvísindalegum, markaðs- eða hagfræðilegum toga, heldur hafa hugvísindi og heimspeki meðal annars komið sterkt inn.

Leiðarvísar í íslensku atvinnulífi

Hérlendis eru þegar til dæmi um nýtingu nýrrar þekkingar í hefðbundnum greinum, t.d. hvað varðar vinnslu hönnunar-, lækninga- og húðvara úr fiskafurðum. Eins eru þekktir svokallaðir klasar, t.d. á sviði sjávarútvegs og jarðvarma, þar sem fólk og fyrirtæki með ólíkan bakgrunn kemur saman til að skapa ný sóknarfæri. Vaxandi fyrirtæki með alþjóðlega skírskotun geta þannig byggt styrk sinn jafnt á reynslu rótgróinnar atvinnustarfsemi, nýrrar þekkingar og skapandi frumkvæðis.

Ísland hefur sett sér það markmið að auka hlutdeild menntunar á vinnumarkaði. Fjöldi verkefna til að efla þekkingu vinnandi fólks stefnir að því marki. Fyrr en síðar þarf að fara að huga að því að hvetja til þess að störfum fyrir háskólamenntaða verði fjölgað með markvissum hætti.

Slík uppbygging mun jafnframt gera íslensku atvinnulífi kleift að nýta sóknartækifæri á sviði alþjóðlegrar starfsemi og nýtingar þeirrar mikilvægu auðlindar sem við eigum og ekki er bundin við landamæri, sem er ungt vel menntað fólk.