Kristin gildi og lagasetningar

Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins var samþykkt að lagasetning skyldi ávallt taka mið af kristnum gildum og hefðum þegar það á við, en svo var hún svo dregin jafnharðan tilbaka. Gagnrýnendur sögðu það stríða gegn stjórnarskránni að trúarbrögð væru lögð til grundvallar lagasetningu og aðrir töluðu um afturhvarf til miðaldafyrirkomulags. Hvort tveggja er rétt – en þó ekki – en þessi umræða skapar tækifæri til að nefna nokkur atriði sem skipta máli í þessu samhengi.

Í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er ekki getið sérstaklega um bann við trúarlegum grunni lagasetningar, í raun er ekki að finna í henni ákvæði um hvaðan eigi að draga lögin. Ef hugtakið stjórnarskrá er skilið þeim skilningi að einfaldlega sé um að ræða grunnlög í ríki, væri mögulegt að túlka þögn stjórnarskrárinnar um undirstöður lagasetningar sem leyfi til þess að gera nánast hvað sem er. Ef hugtakið er hins vegar sett í samhengi við þá hugmyndafræðilegu og pólitísku þróun sem kennd er við upplýsingarstefnuna er allt annað uppi á teningnum. Samkvæmt henni skal þekkingar leitað með vísindalegum aðferðum, auk þess að lög eigi ávallt að standast þau skilyrði sem tryggja réttindi manna.

Það þarf ekki að skilja svo að stunda þurfi sérstakar vísindarannsóknir í hvert sinn sem lög eru sett, því að þekkingunni sem vísindin afla í háskólunum er miðlað til almennings, meðal annars í gegnum skólakerfið og þeim sem taka pólitískar ákvarðanir er treyst til að beita henni skynsamlega. Þekkingargrunnurinn, aðferðin og lýðræðið eru óaðskiljanleg.

Reynsluvísindi

Upplýsingarstefnan sem mælir fyrir um vísindi sem þekkingarbrunn þjóðfélags mætti kallast reynsluvísindi í sjálfri sér. Allt frá miðöldum hafði nefnilega verið notuð trúarleg þekkingarfræði, þ.e. litið var á Biblíuna sem undirstöðu allar þekkingar – af henni voru svo dregnar ályktanir. Í því fyrirkomulagi var markmið stjórnvalda, að því leyti sem þau höfðu áhuga á alþýðu manna, að beina lífi hennar að sem mestri andlegri fullkomnun til þess að opna dyr himnaríkis og eilífs lífs. Markmiðin lágu handan jarðlífsins.

Á 18. öld var hins vegar svo komið að mönnum var ekki aðeins orðið ljóst að lýsingar Biblíunnar á heiminum voru ófullkomnar, heldur voru komnar fram nýjar aðferðir til þekkingaröflunar, nefnilega vísindin. Með breyttum grunni þekkingaröflunar varð mikill viðsnúningur og nýir möguleikar sköpuðust til þess að breyta þjóðfélaginu kerfisbundið með það fyrir augum að skapa veraldleg gæði – gott jarðlíf. Kristni hafði áður verið skilyrði fyrir því að vera fullgildur aðili að þjóðfélaginu en það átti þátt í ójafnræði og takmörkun á möguleikum einstaklinga jafnt sem framþróun ríkis ásamt stéttskiptingu og fleiri atriðum. Algengt er að því sé haldið fram að afskipti kirkju af stjórnmálum einskorðist við miðaldir og kaþólsku kirkjuna. Svo er ekki enda var kirkja hluti af stjórnkerfi Íslands þar til nútímalegu lýðræði var komið á hérlendis með stjórnarskránni 1874.

Nýja fyrirkomulagið leitaðist við að tryggja öllum jafnan rétt til veraldargæðanna með því að leyfa hverjum og einum að eiga sín persónulegu mál, m.a. trúmál, í friði og skapa öllum sömu réttarstöðu. Það þýðir að sömu lög gilda um alla borgara ríkisins. Það er sem sagt hagur allra að lög hafi vísindi að grunni og leiðarljósi en til þess að það sé hægt þarf að tryggja réttindi einstaklinganna og einn af lyklunum að nýja fyrirkomulaginu var að tryggja trúfrelsi. Það leikur enginn vafi á því að íslenska stjórnarskráin er hluti af þessari hefð og stjórnmálaþróun sömuleiðis.

Það er sem sagt búið að læra það af reynslunni að trúarbrögð sem grunnur að stjórnskipulagi og lagasetningu eru takmarkandi fyrir alla aðila.

Ný aðferð

Þegar ný þekkingarfræðileg aðferð var tekin í notkun varð til sú nýjung í stjórnmálum að hægt er að breyta þekkingargrunninum sem unnið er með án þess að grunnskipulag ríkisins skaðist. Þannig má til dæmis gera uppgötvanir um gang himintungla án þess að réttarkerfið og menn á æðstu stöðum þurfi að hafa af því afskipti. En til að byrja með var upplýsingarstefnan andsnúin trúarbrögðum. Þegar hún barst til Norður-Evrópu varð svo til afbrigði af henni sem hafnaði ekki kristinni trú sem sýnir að hægt er að tryggja réttindi og stuðla að framförum án þess að trúarbrögðum sé hafnað í sjálfu sér. Þannig hafa Norðurlöndin síst vikist frá kröfum nútímaríkis en héldu þó öll ríkiskirkjum um langt skeið án þess að þær rækjust á hið þrískipta vald nútímans. Það er sem sagt ekki aðalatriði að trúarbrögð víki fyrir vísindum á öllum sviðum starfsemi ríkisins, þótt þau séu ekki þekkingarbrunnur lagasetningar.

Talandi um reynslu kynslóðanna. Jafn mikilvægt er að gagnrýni á hugmyndir sé ekki á skjön við þá þekkingu sem liggur fyrir eins og að ekki sé lagt út í grundvallarmistök á borð við samþykkt Sjálfstæðisflokksins sem blessunarlega var afturkölluð. Ein gagnrýni á tillögu landsfundarins var að kristin lagasetning jafnaðist á við að tekin yrðu upp sharialög. Í þessu endurspeglast umræða sem hefur verið hávær víða um lönd undanfarin ár en hefur ekki fundið lendingu, enda skortir í þessa afstöðu að gert sé ráð fyrir þeirri staðreynd að sharialög eru jafnsértækt dæmi úr einstakri menningarsögu eins og leiðin að afnámi trúarlegs þekkingargrunns er í vestrænni sögu. Vegna þess að málin eru alls ekki sambærileg er hætta á að samanburðurinn leiði umræður í ógöngur.

Á hinn bóginn hafa víða komið fram kröfur um að sharialögum verði leyft að gilda innan trúarsafnaða í nágrannalöndum okkar. Þær eru jafnan settar fram í nafni trúfrelsis. Spurningar af þessum toga eru að verða með mikilvægustu pólitísku átakamálum og ekki er ólíklegt að þeirra verði beinlínis spurt á Íslandi í náinni framtíð. Í raun er auðvelt að leiða getur að því að tillagan á landsfundinum hafi verið fyrsta formlega tilraunin hérlendis til þess að nálgast þessa spurningu og gagnrýnin á tillöguna hafi beinst að sama markmiði. Megum við bera gæfu til þess að undirbúa svarið vel til þess að tryggt verði að ein lög haldi áfram að gilda um alla þegna þjóðfélagsins. Það má læra af fortíðinni að svarið liggur nú þegar í stjórnskipan landsins.