Rammpólitísk áætlun

Seint á tíunda áratug síðustu aldar var sett af stað umfangsmikil vinna sérfræðinga við gerð svokallaðrar rammaáætlunar, sem flokkar mögulega virkjanakosti á Íslandi til langrar framtíðar. Suma staði á klárlega að vernda. Aðra má hugsanlega nýta, þá að undangengnu umhverfismati og að öðrum skilyrðum uppfylltum.

Hugmyndin að baki rammaáætluninni var að láta fara fram ítarlegt og faglegt mat á hartnær öllum möguleikum til nýtingar vatnsafls og jarðvarma, þar sem ólík sjónarmið yrðu vegin saman, með bestu vísindalegu og hlutlægu aðferðum sem í boði væru. Umhverfissjónarmið, náttúruvernd, tæknilegir möguleikar, hagkvæmni, jarðfræði, áhrif á byggðir, ferðamennsku og útiveru, allir þessir þættir skyldu krufnir saman. Þannig mætti fá sameiginlega og skýra niðurstöðu til langrar framtíðar, óháð pólitískum meirihluta á hverjum tíma, um hvar mætti hugsanlega beisla ónýtt afl, en hvar ekki. Ljóst var í upphafi að slík niðurstaða, hvernig sem hún liti út að lokum, yrði málamiðlun ólíkra sjónarmiða og að engin niðurstaða yrði fullkomlega að allra skapi.

En þarna átti þó að ná niðurstöðu eftir ríka greiningu fjölda fagfólks, eftir langt og opið ferli. Að niðurstöðunni fram kominni gætu orkufyrirtæki, sveitarfélög og iðnfyrirtæki mótað áætlanir til langrar framtíðar, skapað stöðugleika í framkvæmdum og forðast boðaföll, sem við þekkjum allt of vel úr íslenskri hagsögu. Landsnet gæti aukið nýtingu og hagkvæmni í kerfi sínu og fyrirtækið hefði skýrari forsendur um framkvæmdir og staðsetningu orkuöflunar fram í tímann. Þessi faglega langtímanálgun naut stuðnings allra stjórnmálaflokka vel á annan áratug.

Reimleikar í skjalagerðinniÍ febrúar árið 2010 sagði forsætisráðherra á Viðskiptaþingi að nú lægi á að rammaáætlunin, sem hefði verið í smíðum svo lengi og kostað á annan milljarð króna, kæmi til meðferðar á Alþingi. Fyrr yrði ekki ráðist í ný orkuverkefni. Í júlí 2011 komu hin endanlegu faglegu drög loks fram. Hafði þá þegar verið tekið tillit til fjölmargra ábendinga, fyrst og fremst um umhverfismál. Haustið 2011 settu umhverfis- og iðnaðarráðherra fram breytt drög, sem var stílbrot við hið faglega grunnstef ferlisins. Var engu líkara en pólitískur draugagangur hefði herjað á framlag sérfræðinganna. Nokkrir virkjanakostir, sem höfðu fengið hátt nýtingargildi og lágt verndargildi hjá sérfræðingunum, höfðu horfið úr nýtingarflokki með dularfullum hætti en framliðnir skotið upp kollinum í bið- eða verndarflokkum.

Enn hefur rammaáætlunin ekki verið lögð fyrir Alþingi, heldur dvelur hún langdvölum bak við luktar pólitískar dyr. Síðastliðinn föstudag átti loks að leggja fram áætlunina í ríkisstjórn, en frá því var horfið á síðustu stundu. Nú um helgina sagði forsætisráðherra að flytja ætti fleiri fullrannsakaða virkjanakosti úr nýtingarflokki í biðflokk, vegna nýrra athugasemda eins og það var útskýrt, sem þyrfti að skoða í um tvö ár í viðbót.

Vegna hins opinbera pólitíska ágreinings sem ríkir innan meirihlutans um ýmsa virkjanakosti, t.d. í neðrihluta Þjórsár, þarf nokkra trúgirni til að fallast á að frekari færslur úr nýtingarflokki séu tilkomnar vegna óvæntra faglegra sjónarmiða, meðal annars á kostum sem þegar hafa staðist umhverfismat. Forsætisráðherra mætti endilega lesa upphátt á næsta ríkisstjórnarfundi úr ræðu Steingríms J. Sigfússonar á Alþingi frá 22. nóvember 2005, þegar hann sagði: „Neðri virkjanirnar í Þjórsá eru mjög hagkvæmar vegna þess að þær nýta alla miðlunina sem fyrir er ofar í Þjórsársvæðinu. Núpavirkjun og síðan Urriðafossvirkjun eru að vísu ekki án umhverfisfórna. Það þarf vissulega að fara vel yfir það, en að breyttu breytanda eru þær mjög eðlilegur virkjunarkostur áður en menn ráðast í ný og óröskuð svæði.“

Stefnir í öruggan PyrrhosarsigurTilgangurinn með hinu langvinna rannsókna- og umsagnaferli var að láta afraksturinn standa til langs tíma, en ekki feykjast eftir því hvernig pólitískir vindar blésu hverju sinni. Í ljósi nýjustu hrossakaupa dregur úr líkum á að hinn þverpólitíski stuðningur við áætlunina verði varanlegur. Nýir meirihlutar á Alþingi munu varla una áætlun sem er útötuð í pólitískum fingraförum gamalla ríkisstjórna. Hringl með virkjanakosti inn og út úr nýtingarflokki blasir þá við á ný. Þeim sem vilja helst setja nær alla kosti í verndarflokk virðist vera að takast að sveigja rammaáætlunina með handafli frá hinni faglegu niðurstöðu. Ekki er líklegt það geri málstað þeirra mikinn greiða til langframa.