Um símhleranir

Róbert R. Spanó, prófessor og forseti lagadeildar Háskóla Íslands, er fastur penni hjá Fréttablaðinu og birtir þar áhugaverðar greinar um lögfræðileg efni einkenndar með yfirskriftinni Hugleiðingar um lög og rétt. Þriðjudaginn 1. nóvember, fjallaði Róbert um símhleranir sem framkvæmdar eru í þágu rannsóknar sakamála.

Tilefni greinarinnar var öðrum þræði svar innanríkisráðherra á Alþingi við fyrirspurn þingmanns um hleranir, þingskjal nr. 1513 á 139. löggjafarþingi. Vék Róbert í stuttu máli að upplýsingum sem fram komu í svari innanríkisráðherra um fjölda dómsúrskurða um símhleranir á árunum 2009 til 27. maí 2011. Á árinu 2010 hefði lögreglan á höfuðborgarsvæðinu og sérstakur saksóknari fengið heimild til símhlerana í 72 tilvikum hvor, þ.e. samtals 144 heimildir.

Samkvæmt upplýsingum dómstólaráðs, sem fram koma í svari innanríkisráðherra, um fjölda dómsúrskurða um símhleranir á landinu öllu voru þeir 191 á árinu 2009, 178 á árinu 2010 og 75 á árinu 2011 til og með 27. maí. Samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 skal beina kröfu um að fá heimild til að hlera síma til héraðsdóms í umdæmi þess lögreglustjóra sem stýrir rannsókn brots.

Þar eð lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu og sérstakur saksóknari, báðir með aðal starfstöðvar í Reykjavík, hafa fengið mikinn meirihluta heimilda til símhlerana á umræddu tímabili mætti ætla að Héraðsdómur Reykjavíkur hefði kveðið upp flesta úrskurðina um heimild til símhlerana. Reyndin er hins vegar, samkvæmt svari ráðherra, að lang flestir úrskurðanna voru kveðnir upp í Héraðsdómi Reykjaness, eða 127 á árinu 2009, 109 á árinu 2010 og 40 á árinu 2011 til og með 27. maí.

Vekur þetta athygli og dettur manni fyrst í hug að um ritvillu sé að ræða; tölur um úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og Héraðsdóms Reykjaness hafi víxlast. Þess skal þó getið í þessu sambandi að samkvæmt 2. mgr. áðurnefndrar 49. gr. laga um meðferð sakamála má beina kröfu um heimild til símhlerunar til héraðsdóms í öðru umdæmi en þar sem viðkomandi lögreglustjóri starfar ef það horfir til flýtis eða hagræðis. Kann þarna að leynast skýring á því að lögregluembættin hafi kosið að leita til Héraðsdóms Reykjaness.

Nefna má í þessu samhengi að allan starfstíma Rannsóknarlögreglu ríkisins, þ.e. frá 1. júlí 1977 til og með 30. júní 1997, var í eitt skipti leitað eftir heimild til símhlerunar í þágu rannsóknar máls. Á þeim árum mun símhlerun hafa verið beitt í nokkrum mæli við rannsókn fíkniefnabrota. Rannsóknarlögregla ríkisins kom þar ekki við sögu enda var fíkniefnamálum haldið utan verksviðs hennar svo undarlega sem það kann að hljóma.

Í grein sinni bendir Róbert m.a. á að í dönskum og norskum lögum sé kveðið á um að í hvert skipti sem lögregla leitar eftir heimild til símhlerunar skuli skipa talsmann til að gæta hagsmuna þess sem aðgerð á að beinast gegn. Jafnframt víkur Róbert að rökum íslensku réttarfarsnefndarinnar sem koma fram í greinargerð með sakamálalögum þar sem lagst var gegn þessu fyrirkomulagi og þar gert lítið úr gildi þess í þágu réttaröryggis. Viðhorf og rök réttarfarsnefndar í greinargerðinni munu hafa verið sett fram í tilefni af tillögu nefndar dómsmálaráðherra frá árinu 1999. Þar hafði verið lagt til að tekið yrði upp nýtt ákvæði í lög um meðferð opinberra mála sem m.a. mælti fyrir um að dómara bæri að skipa þeim lögmann sem krafa um heimild til símhlerunar varðar og skyldi lögmanninum gefinn kostur á að tjá sig um kröfuna áður en úrskurður félli.

Ákvæði um að skipa beri talsmann til andsvara fyrir dómi þegar krafist er heimildar til símhlerunar hefur verið í dönskum lögum um árabil og var og er liður í því að auka réttaröryggi. Mér er hins vegar ekki kunnugt um að þessi skipan sé samkvæmt norskum lögum en þar er hins vegar kveðið á um sérstaka nefnd þriggja manna sem hafa skal eftirlit með að reglum um framkvæmd símhlerana á vegum lögreglu og ákæruvalds sé fylgt. Ber lögreglu og ákæruvaldi að veita nefndinni aðgang að gögnum og allar upplýsingar sem hún telur þörf á auk þess sem hún hefur heimild til að yfirheyra starfsmenn lögreglu og ákæruvalds í þágu eftirlitsins.

Hugleiðingar Róberts R. Spanó um símhleranir eða símahlustanir og eftirlit með þeim eru skilmerkilegar og athyglisverðar í alla staði. Þessu rannsóknarúrræði hefur á undanförnum árum og misserum verið beitt í mjög auknum mæli hér á landi sem og annars staðar og er full ástæða til að staldra við og huga að fyrirkomulaginu og eftirliti með því. Vonandi verður tekið tillit til ábendinga Róberts og viðvörunarorða hans.